Հաշտութեան խորհրդանիշը՝ պատերազմի վկայ․ Պատերազներու ընթացքին՝ Սուրիոյ եւ Աֆրինի մէջ Ձիթագործութիւնը

ԿԻԼԻԿԻԱ Սուրիոյ ձիթենիի տնկարանները երկրի հիւսիսարեւմուտքին կը կեդրոնանայ, ձիթենիներու 20 տոկոսը այնտեղ կը գտնուի։ Մասնաւորապէս ուշադրութիւն կը գրաւէ նախապէս Հալէպի նահանգին մաս կազմող, բայց 2014 թուականին իր ինքնավարութիւնը հռչակած Աֆրինը։ Սուրիոյ մէջ եղած ձիթապտուղի արտադրութեան 30 տոկոսը Աֆրինի մէջ կ՛իրականանայ՝ իր բնակչութեան մեծամասնութեան գործակցութեամբ։ Կ՛ենթադրուի որ Աֆրինի շրջակայքին 15 միլիոն ձիթենիներ ըլլալու են։ Շրջանի կլիման եւ հողի տեսակը նպաստաւոր են այս մշակոյթին համար։ Աֆրինցիները ձիթապտուղի հետ կապուած ամէն գործ՝ կոոպերատիւներու միջոցով կ՛իրականացնեն, եւ կ՛արտադրեն ձիթապտուղ, ձիթաիւղ, օճառ, թէյ, նոյնիսկ ածուխ՝ կորիզէն․․․

Քիւանչ Էլիաչըք

Ձիթագործութեան օրրանը

Քանի մը շաբաթ առաջ ՛՛Սուրիա՛՛ եւ ՛՛ձիթապտուղ՛՛ ըսելով՝ անմիջապէս կը վերյիշէինք Սուիրոյ խոհանոցի ձիթաիւղով պատրաստուած մէկը միւսէն համեղ  կերակուրները, կամ ալ իր որակով Սպանական արտադրանքներուն հասնող ՛՛Սորանի՛՛ անուամբ ձիթապտուղը․․․ Թերեւս կրնայինք սուզուիլ անօրինական ձեւերով Թիւրքիայ մտնելով տեղական իւղի գինը իջեցնող Սուրիական ձիթաիւղին շուրջ տարուղ քննարկումներուն մէջ։ Ասկէ յետոյ ալ մեր միտքը պիտի գայ ՛՛Ձիթենիի Ճիւղ Գործողութիւն՛՛-ը։

ԱՄՆ-ի եւ Ռուսիոյ օդուժը տարիներէ ի վեր կը ռմբակոծէ Սուրիոյ տնկարանային հողատարածքները, որովհետեւ ռազմիկները ձիթենիներու տակ իրարու դէմ որոգայթներ կը լարեն։ Բոլոր մշակոյթներուն համար ալ հաշտութեան խորհրդանիշը եղող ձիթենիի ճիւղերը՝ պատերազմի վկաները կը դառնան։ Մինչդեռ Սուրիան եւ սուրիացիները 6000 տարիներէ ի վեր իրենց ձիթենիի ծառերուն հետ սիրերգութիւն կ՛ընէին։

Պատմականօրէն ձիթագործութեան օրրանը եղող Սուրիան՝ այսօր ալ աշխարհի վրայ ձիթապտուղի ամենակարեւոր արտադրողներէն է, եւ ձիթապտուղը երկրի թէ՛ տնտեսութիւնը եւ թէ՛ մշակոյթը յայտնի դարձնող հիմնական տարրերէն մէկն է։

Երկիրի ներկայիս մօտ 620 հազար հեկտարի հասնող տարածքին՝ 100 միլիոն ձիթենիներու գոյութիւն ունենալը կ՛ենթադրուի։ Պատերազմէն առաջ 200 հազար ընտանիք՝ այսինքն բնակչութեան 5-էն 1-ը, իր օրապահիկը կ՛ապահովէր ձիթապտուղէն։ Վերջին քսան տարիները նկատի առնելու պարագային, միջին հաշուով 110 հազար տոննա սեղանի ձիթապտուղ, եւ 112 հազար տոննա ձիթաիւղ կ՛արտադրուէր։ Անձ գլուխ սպառուածը 6 կիլոգրամի կը հասնէր։ Միջազգային ՛՛Ձիթապտուղի Խորհուրդ՛՛-ի  (IOC) թիւերուն համաձայն, 2015 թուականին 215 հազար տոննա ձիթապտուղ հաւաքուած է։ Այս թիւը համարժէք է աշխարհի յետագայ արտադրութեան 6 տոկոսին։

Իդլիբին մօտիկ Էբլայի գրադարանին մէջ նախքան Քրիստոս 2400 թուականին պատկանող կաւէ սալիկներուն մէջ ձիթագործութեան վերաբերող փաստաթուղեր ալ կը գտնուին։

Արաբները դեռ ձիթապտուղի համին չէին նայած, երբ Աքքադերէն գրուած տախտակներուն վրայ այս պտուղի անունը ՛՛Զի-իր-տուն՛՛ յիշատակուած է։ Այսինքն Ձիթենիի գիւղատնտեսութեան տեսութիւնը, նոյնիսկ անոր անունը՝ Սուրիայէն  կուգայ․․․ Զրադաշտները 20 հազար տարի առաջ՝ Սուրիայի մէջ տեղի ունեցած արիւնոտ, դանակներով զինուած երկու ազգերու հաշտեցումը կը նկարագրէ, երբ անոնք իրարու ձիթենիի ճիւղեր կը նուիրեն։ Այս ժառանգութիւններուն շարքին ալ, Սուրիանիները ձիթապտուղի արհեստին մէջ հազարաւոր տարիներէ ի վեր իրենց վարպետ ըլլալնուն մասին կը վկայեն։

Պատերազմի ընթացքին նոյնիսկ, 2015 թուականին՝ Սուրիան 217 հազար տոննանոց ձիթաիւղի իր արտադրութեամբ, գրաւեց աշխարհի չորրորդ տեղը։ Նոյն տարուն Սպանիան 1․2 միլիոն, Իտալիան 350 հազար տոննա ձիթաիւղ արտադրած էին։

Երկրիը ընդհանուր առմամբ, մօտ 150 հազարի հասնող ձիթենիի յատկացուած տարածքներ ունի, որոնց կէսը 5 հեկտարէն փոքր է։ Ձիթաիւղի արտադրութեան 23 տոկոսը սառն ճզմամբ եւ քարով ճզմամբ կ՛իրականանայ։

Սուրիոյ մէջ համապատասխան զանազան հողերու տեսակներուն եւ միկրոկլիմայական շրջաններուն՝ ձիթապտուղի տարբեր տեսակներ կ՛աճին։ Անոնցմէ ամենանշանաւորը՝ հիւսիս եւ հիւսիս արեւմուտքին աճող Սօրանի (Սաւրանի) տեսակն է։ Սօրանին դիմակայուն է ցուրտին, երաշտին եւ հիւանդութիւններուն, որ կը գործածուի թէ՛ որպէս սեղանի եւ թէ՛ ձիթաիւղի համար։ Անոր իւղը բարձր որակի է, ամենաշատ տնկուած տեսակը ՛՛Զեյթի՛՛ կը կոչուի։ Յատկապէս Հալէպի շրջանին հանդիպող տեսակը՝ կիսակոշտ եւ ցրտադիմացկուն է։ Դօէբլիի մէջ հասարակ երեւացողը՝ մէկ այլ տեսակ է։ Ան խոնաւ հողերուն կը յարմարի, բայց երաշտի չի դիմանար։ Պտուղը վաղահաս է, դիւրին կը հաւաքուի, բայց իւղը քիչ է։ Սեղանի ձիթապտուղի երկու տեսակ ալ կայ․ Էբու Սաթլ՝ որ Պալմիլայի մէջ կ՛աճի, իսկ Քայսի կոչուողը կը գնահատուի ընդհանրապէս կանանչ ըլլալուն համար։ Սուրիոյ ձիթապտուղի տեսակներուն հետ կրնաք համեմատել Թիւրքիոյ մէջ աճող Հաշեբի, Քալեմբեզի, Դերիք, Նիզիպ, Հալհալի տեսակները։

Հաշտութեան խորհրդանիշը՝ պատերազմի վկան է

Վիճակագրութիւնները չեն արտացոլեր ծառերուն տակ ապրուած դժուարութիւնները։ Պատերազմի ընթացքին տեղի ունեցան ձիթաիւղի գործարաններու եւ արտադրանքներու առգրաւման դէպքեր։ Շատ անգամ հողագործը իր կեանքը կորսնցուց։ Հակամարտութիւններուն եւ ռմբակոծումներուն պատճառով՝ գործաւորներու ձիթաստաններ երթալը, հաւաքուած ձիթապտուղը գործարան տեղափոխելը՝ վերածուեցաւ կեանքի եւ մահուան խնդիրի։

Հիւսիսային Սուրիոյ ձիթապտուղ արտադրողները Եւրոպայ եւ Ամերիկայ կ՛արտահանեն, սակայն անկէ առաջ պէտք իւղի թիթեղեայ ամանները Աֆրինէն դուրս հանել պէտք է։ Թիթեղեայ պարունակիչները իրարու դէմ առճակատող զինեալ ուժերու վերահսկողութեան տակ գտնուող տարածքներէն դուրս բերելէ ետք՝ կառավարական վերահսկողութիւն տակ գտնուող Լաթաքիոյ նաւահանգիստէն կը բարձուին նաւերու վրայ։ Այս ճամբորդութեան ընթացքին մեքենաներ կը գողցուին, վարորդներ կը սպաննուին։ Բոլոր հսկողութեան անցակէտերուն՝ պէտք է վարձահատոյց ըլլալ։ Ոմանց կաշառք, ոմանց տուրք՝ սակայն բոլորը կը բարձրացնեն ծախսերը, եւ կը պակսեցնեն շահոյթը։

Միլիոնաւոր անձերու երկիրը լքելը, հարիւր հազարաւորներու կեանքի կորուստը՝ որոշ ժամանակէ ի վեր օր օրի կը դժուարացնեն գործաւորներ գտնելը ձիթենաստաններուն մէջ աշխատելու համար։ Քանի որ երկրին մէջ մնացած տղամարդ գործաւորներուն մեծ մասը պատերազմին մասնակից դարձած էին՝ անոնց փոխարէն կին եւ երեխայ գործաւորները կը հաւաքեն ձիթապտուղները։

Պատերազմը անհաշիւ վնասներ պատճառեց գիւղատնտեսութեան ենթակառուցուածքներուն եւ բնութեան։ Գիւղատնտեսութեամբ զբաղուող բնակչութիւնը տեղահանուեցաւ, իսկ առեւտուրի եւ բաշխման կապերը տակն ու վրայ եղան։ Հողագործներէն շատերը ուրիշ աշխատանք փնտռելով՝ լքեցին գիւղատնտեսութիւնը։ Շրջանին մէջ մնացողները անհրաժեշտ տեքնիք գործիքները չկրցան ապահովել։ Դեղորայք եւ պարարտանիւթ գտնելը դժուարացաւ։ Արտադրութիւնը կը կատարուի հասարակ միջոցներով եւ ավանդական մեթոդներով։ Այս իրողութիւնը եթէ երբեմն կը կարողանայ որակը բարձրացնել ալ՝ արտադրողութեան ժամանակը կ՛երկարէ եւ համապատասխան ծախսերը կ՛աւելցնէ։

Աղացներն ու գործարանները կ՛աւելցնեն իրենց աշխատութեան գիները, կամ ալ կը ստիպուին վաճառել իրենց հիմնական գոյքերը։ Երբ արտադրողներուն եկամուտները կը պակսին՝ միջնորդները կամ զինեալ կառոյցները կ՛աւելցնեն իրենց հասանելիք մասնաբաժինները։ Վերջին տարիներուն ձիթաիւղի մեծ մասը մաքսանենգ ճանապարհներով Թիւրքիայ կը ղրկուի։ Մաքսանենգութիւնը բարձրացնելով երկրի մէջ եղած ձիթապտուղի արժէքները՝ կը նուազեցնեն երկրի եկամուտը հանդիսացող տուրքերու կարեւոր աղբիւրներէն մէկու կարողութիւնը։

Հակառակ ամէն ինչի՝ Սուրիան 2016 թուականին 20 տոննա ձիթաիւղ արտահանեց։ Յատկապէս արաբական երկիրներուն եւ Թիւրքիային վաճառք իրականացնելու ընթացքին՝ Սպանիայի եւ Յունաստանի նման երկիրներէն որոշ ընկերութիւններ կը ներմուծեն Սօրանի ձիթաիւղը, որպէսի անկէ ստանան տարբեր համ ունեցող արտադրանք, եւ իրենց իւղերուն դիմացկունութիւնը աւելցնեն։

Ձիթապտուղի հայրենիքը՝ Աֆրին

Սուրիոյ ձիթաստանները երկրի հիւսիս-արեւմուտքին կեդրոնացած են, ձիթենիներու 20 տոկոսը այնտեղ կը գտնուին։ Յատկապէս առաջ Հալեպի նահանգին ենթակայ եղած, սակայն 2014 թուականին իր ինքնավարութիւնը յայտարարած Աֆրինը աչքի կ՛իյնայ։ Սուրիոյ մէջ ձիթապտուղի արտադրութեան 30 տոկոսը Աֆրինի մէջ կ՛իրականանայ, ուր բնակչութեան մեծ մասը ձիթագործութեամբ կը զբաղի։ Աֆրինի տարածաշրջանին 15 միլիոն ձիթենիի ծառ ըլլալը կ՛ենթադրուի։

Տարածաշրջանի կլիման եւ հողի բաղադրութիւնը ձիթապտուղի արտադրութեան համար նպաստաւոր է։ Աֆրինցիները ձիթապտուղի հետ առնչուող ամէն ինչ կոոպերատիւներու միջնորդութեամբ կ՛իրականացնեն եւ կը զարգացնեն։ Ձիթապտուղ, ձիթաիւղ, օճառ, թէյ, նոյնիսկ ածուխ կ՛արտադրեն անոր կորիզներէն․․․։ Տարածաշրջանին մէջ բաւական թիւով ձիթապտուղի, ձիթաիւղի, օճառի եւ պարատանիւթի գործարաններ կան։ Ամբողջ աշխարհին ծանօթ Հալեպի Օճառ ճանչցուած օճառները իրականութեան մէջ Աֆրինի մէջ կ՛արտադրուին։

Պատերաղզմի ընթացքին գիւղատնտեսական տարածքները վնասուած ըլլալով հանդերձ, Աֆրինը սնունդի պահեստ ըլլալու իր առնձնայատկութիւնը կը պահպանէ։ ՛՛Աֆրինի Գիւղատնտեսութեան Խորհուրդ՛՛-ի տուեալներով՝ հակառակ մարզին մէջ դեղորայքի եւ այլ միջոցներու սղութեան, եւ շրջափակման պայմաններուն՝ ձիթենիներուն ու կոոպերատիւներուն հաշուին կը սնուի Աֆրինը, նոյնիսկ Հալեպը կը սնուցանէ։    

Ձիթապտուղը կ՛ապրեցնէ

Սուրիոյ մէջ արաբ, քիւրդ եւ թիւրք հողագործներն ու գիւղատնտեսութեան գործաւորները հակառակ ամէն ինչի՝ կը շարունակեն ձիթապտուղի արտադրութիւնը, պատերազմի պատճառած սովի եւ չքաւորութեան կը դիմակայեն ձիթապտուղի հաշուին։ Հաշտութեան խորհրդանիշը եղող ձիթենիները՝ պատերազմի ժամանակ փրկութեան միջոց դարձան։

Այս մասին կը տեղեկացնէ ՛՛gazetekarinca.com՛՛ լրատուական գործակալութիւնը։

Input your search keywords and press Enter.