Նիլուֆէր Ակբալը, Միքայէլ Ասլաննն ու Ջեմիլ Քոչգիրի — Արըխը — Թրքերէն Ենթագրուած

1939 թուականի Դեկտեմբեր 26-27-ի գիշերուան հետ կապուած յիշողութիւնները մեզ կը հասցնեն այսպէս կոչուած 39 Էրզինջան (Երզնկայի) Մեծ Երկրաշարժին։ Ժողովուրդի մէջ այսպէս կը յիշուի այդ իրողութիւնը։ Պաշտօնական գրանցումներուն մէջ կը նշուի, որ այդ երկրաշարժէն Էրզինջանը ամբողջութեամբ ջնջուած է քարտէսի վրայէն, նաեւ բազմաթիւ մարզեր (Սիվազ, Թոքատ, Էրզրում, Գիւմիւշհանէ, Ամասիա, Եոզղատ, Սամսուն, Գիրեսուն, Տրապիզոն, Էլազիկ, Մալաթիա եւ Դերսիմի շրջան) երկրաշարժէն վնասուած են։ Լրագիրները սոյն երկրաշարժի մասին գրած են․ ՛՛Էրզինջանի երկրաշարժը բոլոր կռահումներու սահմանները անցած մեծ պատուհաս մը եղաւ՛՛, «Աղետալի հաշուեկշիռ»-ի նման վերնագիրներով անուանուեցաւ։ Մակերեւութային ալիքի մեծութիւնը հասաւ 7․9 աստիճանի։ Ռիխտըրի չափման միաւորով ալիքի մեծութիւնը 7․2 աստիճանի հասած երկրաշարժին որպէս արդիւնք, մօտ 32․962 մարդ մահացած է, մօտ 100․000 անձ ալ վիրաւորուած է։ Տեղի ունեցած երկրաշարժէն 116․720 շինութիւն փլած է եւ կամ վնասուած է։ Աշխարհի մեծագոյն երկրաշարժներու շարքին համարուող այս երկրաշարժը՝ Թիւրքիոյ պատմութեան մէջ գրանցուած է որպէս ամենաաղետաբեր փորձանքը։ Եւ այս մեծ երկրաշարժէն մեզի մնացած են մարդկային կորուստները յիշեցնող մեր արցունքները, երգերը, բանաստեղծութիւններն ու ողբասացութիւնները․․․  

՛՛Էրզինջանը ծածկած է սեւ ծուխ մը / այս փորձանքը՝ եղբայր, անցեալի պատահածներէն շատ աեւլի դաժան է / մեր հոգին ալ չի դիմանար, ահ, աման, աման / հրամանը բարձրէն է, որո՞ւն ինչ ըսեմ / ցաւերու մէջ կուլայ էրզինջանը՛՛։  Ժամանակաշրջանի լուսաւոր գրագէտներէն Նազըմ Հիքմեթն ալ մեծ երկրաշարժին մասին ՛՛Սեւ լուր՛՛ անունով բանաստեղծութիւն գրած է։ Ուրիշ գրողներէն տարբեր ըլլալով, Նազըմ Հիքմեթը Էրզինջանեան երգ մը եղող ՛՛Էրզինջանի մէջ թռչուն մը կայ, անոր թեւերուն արծաթ կայ՛՛ խօսքով սկսելով՝  ապրուած ցաւերուն դէմ ազնիւ բողոքի մը կը վերածէ երգը։ Ասոնցմէ զատ, ուրիշ ողբ մըն ալ կայ իր տառապանքով, որ իր զայրույթով մեր օրերը հասած է, նոյնիսկ եթէ չի գիտակցուիր: Այդ Քոչգիրիի հառաչանքն է։ Էրզինջան 39 Դեկտեմբերի երկրաշարժին նուիրուած է այս ողբը։ Ստեղծուած է նոյն երկրաշարժի ժամանակ Սիւասի շրջակայ Արըխ գիւղին մէջ կորսուած երկու եղբայրներուն յիշատակին, գետնին հաւասարուած տուներու տարածքին մասին, մահացածներէն շատ աւելի քիչ մնացած ողջերուն մասին, մէկ խօսքով՝ այդ դժոխային ժանանակներուն մասին երգուած է։

Արըխը Սարան տոհմի գիւղերէն մէկն է։ Կ՛ըսուի թէ գիշերուան մօտ, յանկարծակի յառաջացած է երկրաշարժը հոն։ Ձմեռային եղանակին պատճառով, մահացած Քոչգիրիցիներուն համար գերեզման փորելու դժուարութիւնը միայն ողբի մէջ հնարաւոր դարձած է յիշատակել։ Որովհետեւ օդը շատ ցուրտ եղած է այդ եղանակին։ Ոչ միայն մարդկանց մասին խօսուած է, այլեւ կենդանիներու մասին, որոնք նոյնպէս փլատակներու տակ մնացած են։ Քանի որ Արըխ գիւղի շինութիւնները քար ու կիրով կառուցուած էին՝ կորուստներու թիւը մեծ եղած էր։ Որովհետեւ նոյն երկրաշարժի գօտիին վրայ գտնուող Քոչգիրիի գիւղերը (Ջերիտ, Քարլաշ, Դիւրիջին, Ջեֆօլար, Գունդե Հեմօ, Մուսթոլար) Արըխի չափ վնաս չէին կրած։ Երկրաշարժի պահին զոհ ունեցողի հարեւան թաղի մը մէջ յուղարկաւորութիւն եղած է, եւ գիւղացիներու մէկ մասը հոն գտնուած ըլլալով՝  տեղեակ չեն եղած երկրաշարժէն։ Մինչեւ մեր օրերը հասնիլը՝ այս ողբը երգուելով գերեզմաններու մօտ, յաւելումներով փոփոխութիւններու ենթարկուած է։  

Նոյնիսկ յիշողութեան մէջ պահելու դժուարութեան պատճառով՝ կը նշուի, որ ողբէն միայն որոշակի հատուածեր հասած են մեզի։ Հարիւրաւոր գերեզմաններու փորուելուն, փորուած փոսերուն մէջ մէկէ աւելի դիակ տեղադրելուն ցաւը՝ գերեզմանին վրայ ողբ հիւսող Քօչգիրցի կանանց արուեստն է, որ կը կոչուի ՛՛Արըխ Քիլամը՛՛։

Արըխ գիւղ երթալով ողբը գրառող առաջին անձը Հասրեթ Գիւլթեքինն էր, որ երիտասարդ տարիքին 1993 թուականի այդ սեւ օրը՝ ծայրայեղական կրօնամոլներու կողմէ ողջ-ողջ այրուեցաւ 35 անձերու հետ միատեղ։ Ան իր ողբալի մահէն 3 տարի առաջ գրառած էր Առըխի Ողբը։

Սարանցիներու Արըխ կոչուած գիւղին մէջ պատահած երկրաշարժին՝ Մայրիկ, երկու հարիւր, երեք հարիւր գերեզման բացուեցաւ, Մայրիկ, լուսինը ծագեցաւ լիալուսին, կուրանաս դուն, երկու որդիներդ, երկու աղջիկներէդ նոյնիսկ մէկը՝ տան կտուրը բարձրանալով ամուսնութեան չարժանացան։

Input your search keywords and press Enter.