Արաբական գիրերը ստեղծուած են հնագոյն հայկական նոտաներու՝ խազերու հիման վրայ

ՄՇԱԿՈՒՅԹ — Պաշտոնապէս Արաբական այբուբենը Արամեական այբուբենի Նաբատայի տարբերակի ածանցյալն է, որը ծագած է փիւնիկեան այբուբենէն, որն ալ հրեական եւ հունական այբուբեններու հիմքում է (ըստ այդմ՝ կիրիլեան եւ հռոմեական այբուբենները)։

Նաբատայի այբուբենի ակունքներն են Եգիպտական հիերոգլիֆները, պրոտո-սինայական այբուբենը, փիւնիկեան այբուբենը, արամեական այբուբենը, սիրիական այբուբենը եւ այլն։

Ի՞նչ գիտենք մենք Նաբատաեան ցեղերու մասին, ովքեր բնակվուած են հարավային Սիուրիոյ մէջ, Հորդանանի մէջ, հիւսիսային Արաբիայի մէջ եւ Սինայի թերակղզիին։

Որոշ աղբիւրներ նշած են, որ Նաբատայանները (ըստ Դիոդորոսի նկարագրութեան) եղած են քոչւոր։ Ինչո՞ւ է Դիոդորոսը ներկայացուցած անոնց որպէս քոչւոր։ Անոնք ունէին գրային համակարգ, հայրենիք եւ ավանդոյթներ։ Նաբատայաններու քարավանները (հիմնական մ․թ․ա․ 4-րդ դարին) ունեցած են ազատ տեղաշարժի իրավունք առանց որեւէ հարկային սահմանափակումի։ Անոնք ապրանքներ  ստացած են Հարավային Արաբիաէն եւ տեղափոխած են անոնք Պետրա։ Պետրայէն հատած են Պաղեստինի անապատը՝ հասնելու նավահանգստային քաղաք Գազա կամ Եգիպտոսի Ռինոկոլուրա։

Այս մարդկանց վերաբերեալ շատ ուսումնասիրութիւններ կան, բայց չիկան հստակ պատասխաններ, թէ ովքեր էին անոնք։ Իմ ուսումնասիրութիւնները բերին անոնց, որ այդ մարդիկ զարգացուցած են Հարավի մարդկանց, այսօրուա Արաբիայի, ջրահավաքումի համակարգը (բնօրինակը՝ Հարավիա, հարավի մարդիկ հայերենով։ Այսպիսով՝ հայերը հարավի շրջանը ապրող բոլոր մարդկանց եւ տարբեր ցեղերուն անվանած են հարավի մարդիկ)։ Այս կը նշանակ է, որ Նաբատայի մարդիկ հավանաբար եկած են հարավէ։ Նաբատայաններու մեծագոյն  ձեռքբերումը հավանաբար ջուրի կառավարումի համակարգն էր։ Անոնք զարգացուցած են անձրեւաջուրերը հավաքելու համակարգ օգտագործելով ջրագծեր, խողովակներ եւ ստորգետնեայ ջրամբարներ։ Ի հավելումն, Անոնք ստեղծած եմ շատ ամուր, ջրակայուն ծեփամածիկ, որը առ այսօր գոյութիւն ունի։

Անոնք նաեւ ստեղծած են ձգողականութեան ուժով աշխատող բարդ կավէ խողովակաշարեր եւ ջրամբարներ, որոնք կ’օգնէին զարգացնել քաղաքային կենտրոնները։

Անոնք կ’ենթադրուին, որ Եդեսիայէն էին (հայկական Եդեսիա կամ Ուրֆա)։

Քաղաքի սուրիական անունը «Orhay» է, կարծես թէ կապուած է Եդեսիոյ մէջ հայտնաբերուած մետաղադրամի վրայ դրոշմուած անունէ՝      Անտիոքոս Եպիփանէսի անուան հետ (մ․թ․ա․175–164թթ․)։

Նոյն անունը հայերենի մէջ կը հնչուի  Ուռհա՝ թարգմանուած Ուռհա, Օուրհա, արաբերենով՝ الرُّهَا Է-Ռուհա կամ Ար-Ռուհա, քրդերեն՝ Ռիհա։ Բիւզանդական կառավարումի շրջանին այն կը կոչվուէր Հուստիանոպոլիս։ Այսպիսով՝ նաբատաեանները կ’ուգային հայկական Ուրֆայէն։ Հենց նաբատաեաններն էին, որ գրաւոր համակարգը բերին հարավ։

Ինչո՞ւ այդ համակարգը կը  կոչվուի բաղաձայն։ Ամեն ինչ աւելի պարզ է, քան մեզի կը թուի․ այդ համակարգը հիմնուած է հնագոյն հայկական նոտաներու վրայ, որոնք հայտնի են որպէս խազեր։

Հնագոյն ժամանակներէ սկսած հայկական նոտաները ունէին իրենց նոտագրութեան սեփական համակարգը, որը կոչվուած էր «հայկական խազային համակարգ»։ Այա ինչ-որ չեզոք նոտագրութիւն է։ Խազային համակարգը հնարաւոր դարձուց մոնովոկալ մեղեդիներու եւ շարականներու կատարումը, որը որոշում է տեւողութիւնը, ձայնի ուժգնութիւնը, երանգը, հնչիւնային գիծը եւ այլն։

Պաշտոնական աղբիւրները համակարգը կը վերգարեն 8-րդ դարին, բայց այդ այդպէս չէ։ 8-րդ դարի համակարգը քիչ մը պարզեցուած է եւ համապատասխանեցուած է շարականներուն (որոնք նոյնպէս հիմնուած են նախաքրիստոնեական հայկական երգերու վրայ)։ Բայց խազային համակարգը հնագոյն հայկական արմատներ ունի։

Ինչեւէ, նոյնիսկ պարզեցուած ձեւով այն կը պարունակ է մեծ քանակութեամբ տարբեր սիմվոլներ եւ պայմանական նշաններ, ինչը խազային նոտագրութիւնը գործնական առումով դարձուցած է բարդ կիրառելի։ Հենց այդ է պատճառը, որ այն դուրս եկած է  գործածութիւն է եւ 18-19-րդ դարերուն ամբողջապէս մոռացուած։ Իսկ 19-րդ դարի սկզբներուն աւելի նոր, աւելի պարզ եւ հեշտ կիրառելի համակարգ մտաւ հայ երաժշտութեան մէջ։

Այս մասին կը տեղեկացնէ «narinnamkn.wordpress.com» լրատուական գործակալութիւնը:

 

Input your search keywords and press Enter.