Սասունի թագաւորութիւնը

Պատմական Սասունի շրջանը ՄԹԱ 7-րդ դարէն մինչեւ ՄԹ 11-րդ դարը ղեկավարած հին տոհմի կարճ պատմութիւնը

 Սասունցիները որպէս ընտանիքներ կ’ապրին առանձին տուներու մեջ, անոնց տուները իրարմէ այնգան  հեռու են, որ եթէ ամենաբարձր հասակ ունեցող մէկը դուրս գայ բարձրաձայն պորայ իր ձայնը հազիվ մարդ կը լսէ… Սնուելու համար ցանելու սէրմացուն շատ չիկայ, անոնց մէջ առաջին ունեցածը կորեկն է: Սով եղած օրերուն, որտեղ նրանք կորեկով պատրաստած ուտեսին, ոմանք այն անուանում են «հաց»: Անտառապատ տարածքներուն կը ցանէն, հողը կը մշակում են, եւ հողը ակօսնէր բանալու համար ոտքերով  կը փորէն: Անոնք իրենց մէրկութիւնը կը ծածկէն բուրդէ գործուածքներով եւ այծի մաշկէ պատրաստուած երկարաճիթ կօշիկներ կը հաքուին: Անոնք որպէս զէնք նիզակ կը շինէն եւ լեռնէրու մէջ գտնուող վայրի կէնդանինէրէ կը պաշտպանուին եւ այս նիզակը իրենց մօտ կը պահէն:  Բայց երբ հողը հարձակուի թշնամու կողմէ, այդ լեռնացիները կը միանան եւ իրենց իշխաններու օգնութեամբ կը վազէն, քանի որ անոնք շատ հավատարիմ են իրենց իշխաններուն … »:   

  1. դարի պատմիջ Թօվմա Արծրունի

Գրութիւնը եւ արխիվ: Բէհջէթ Չիֆտչի

ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ-Սասունի Թագաւորութիւնը, ՄԹԱ 7-դարէն մինջեւ ՄԹ11-րդ դարը իր գոյութիւնը պահպանած է:  Չնայած այս ժամանակահատվածին տարածաշրջանի ղեկավարած զորաւոր պետութիւններուն, ան հաջողուեցաւ ինքնուրիւն մնալ  իր աշխարհագրական դիրքի շնորհիւ: Հատկանշական է նաեւ, որ Սասունի թագաւորներու անունները կրում են այն ավանդիւթը, որ Սենհարիբ (Սենեքերիմ) կամ Սանասարի տոհմից է: Այս ավանդիւթի համաձայն, Սանասար (Շարասեր), ՄԹԱ 7-րդ դարին եկած է Սասուն բնակուելու եւ Սանասունքեան տոհմային դինաստիա ստեղծումի համար:

Իբուի Էզրակը, Մայֆարկին եւ Ամիդ անունը գրող իր գիրքին մէջ 9-րդ դարի Սասունի թագաւորութեան «Սենասիրներ» եւ իշխանին ալ «Սենհարիբ» անունով կը նշէ: Նմանապէս, Շէրէֆնամէի  գրած Շէրէֆ Խանն ալ կը նշէ, որ 649 թուականի իսլամական զորքերու նվաճման ժամանակ Մաշ ու Սասուն թագաւորը եղած է «սենասիր» իսկ Մուշի անունն ալ, Սանասարի «Մուշ» որդիէն ծագած է:

Սասունի շրջանը մինչեւ 428 թուականը մնաց Սանասարի տոհմէ եկած համարվող Արշակունիների  հսկողութեան ներքոյ: Այս թուականէն ետք Սասունի շրջանը իշխած է Արծրունի տոհմը: Արշակունի դինաստիոյ փլուզումէն ետք, Սասոնը կը շարունակէ պահպանել իր ինքնավարութիւնը իր բնական դիրքի շնորհիվ:

5-րդ դարէն սկսած Սասոն եւ Մուշ շրջանները կը տիր են Մամիկոնեանները: Իսլամական բանակներու նվաճումներէ ետք Սասունի տարածաշրջանը 7-րդ եւ 10-րդ դարերու միջեւ անվերջ պատերազմներու պատճառ կը դառնայ  Սասունցիներու եւ մահմեդականներու միջեւ: 851-ից 853-ի միջեւ, Աբբասիներու ոյժեղ հարձակումներու ընթացքին, Մամիկոնները Սասունն օգտագործեցին որպէս հիմք, եւ Սասունի լեռնային ժողովուրդները շարունակեցին պայքարիլ եւ մեծ դիմադրութիւն ցոյց տուին արաբական հարձակումներուն:

Մամիկոնեան դինաստիայի շարունակութիւնը եղող Տորնիգյանները, 8-րդ դարի վերջերը Սասունը իշխեցին եւ հարեւան Տարոնի շրջանի Բագրատունիի կառավարիչներու հետ համագործակցութեամբ հակա-արաբական պայքարը հեկավարեց: Սասունը, Տարոնի իշխանութեան շրջանակի մէջ 885 թուականին ներգրաուած է Բագրատունիի հայկական թագաւորութեան կազմին: Բագրատունիի վարչակազմի ազդեցութիւնը տարածաշրջանի վրայ 966 թուականին բիւզանդական կայսրութեան կողմէ մեծապէս մեջտէղէն հանեց: Չնայած անոր, Թօրնիկեանները շարունակեցին Սասունի տարածքի մէջ պահպանել իրենց դիրքերը.

Կը հիշեցնենք, թէ 1917թ. դեկտեմբերի 29-ին Խորհուրդային Ռուսաստանի Ժողկոմխորհի կողմիէ ընդունուած «Թուրքահայաստանի մասին» (Արևմտեան Հայաստան) Դեկրետով ճանչցուած է Թուրքահայաստանի (Արևմտեան Հայաստան) հայութեան ազատ ինքնայ որոշման իրաւունքը՝ ընդհուպ մինչեւ լիակատար անկախութեան: Իսկ 1920թ. հունուարի 19-ին՝ Փարիզի Վեհաժողովի ժամանակ, Դաշնակից Տերութիւններու Գերագոյն Խորհուրդը դէ ֆակտո (de facto) եւ 1920թ. Մայիսի 11-ին՝ Սան-Ռեմոյի համաժողովի ժամանակ դէ յուրէ (de jure) ճանաչցուեցաւ այն՝ որպես անկախ և ինքնիշխան պետություն, որու սահմանները Թուրքիոյ հետ 1920թ. նոյեմբերի 22-ին սահմանագծած է ԱՄՆ-ի նախագահ Վուդրո Վիլսոնը:

Պարտադիր է նշել, որ Արեւմտեան Հայաստան Պետութիւնը ՄԱԿ-ի կողմէ չի ճանչցուած՝ Թուրքիոյ կողմէ  ձեռբակալուած ըլլալու պատճառով:

Հիշեցնենք նաեւ, որ Արեւմտեան Հայաստանի գրաուած տարածքներուն 1894-1923թթ. Հայոց հայրենիքի բնիկ հայերը Ցեղասպանութեանը ենթարկուեցան երեք թուրքական կառավարութեան կողմէ:

WAN

 

 

Input your search keywords and press Enter.