Հայ-Զազա/Ալեւի/Քըզըլբաշ յարաբերութիւնները՝ պատմական հեռանկար մը

ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ — Հայ — Զազա/Ալեւի/Քըզըլբաշ յարաբերութիւնները՝ Պատմական Հեռանկար Մը
Սայիտ Չէթինօղլու

Հայերու յարաբերութիւնները՝ Օսմանեան այլեւայլ հաւաքականութիւններուն հետ։
Հայերու առնչութիւնները Օսմանեան հաւաքականութիւններուն հետ՝ իրապէս յստակօրէն ջուրի երես պիտի ելլեն համեմատելով քաղաքացիական արձանագրութիւններն ու սեփականութեան գրառումները [i]։
Միեւնոյն ատեն՝ այս համեմատականները հայելիի պէս պիտի արտացոլեն Հայերու փրկութեան պատմութիւններն ալ [ii]։

Հայերու Դէմ կատարուած Ցեղասպանութիւնը հարիւր տարի մութի մէջ թաղելէ ետք, Պոնտոսի, Հելլեններու եւ Ասորի-Սուրիանիներու դէմ կատարուածն ալ անոնց պատմական աշխարհարգրութեան մէջ հարիւր տարի լրութեան մատնելէ եւ ժխտելէ ետք՝ սոյն համեմատականները որպէս բանալի պիտի ծառայեն իրողութիւններու յայտնաբերման։

Մեր հաղորդման առաջին բաժինով պիտի ներկայացնենք ընդհանուր առմամբ Հայերու պատմական տարածքներուն իրավիճակը, իսկ երկրորդ բաժինով պիտի անդրադառնանք Քըզըլբաշներու եւ Հայերու տուած վկայութիւններուն՝ իրականության մասին։

20-րդ դարուն (Ցեղասպանութիւն) եւ ատկէ առաջ Արեւմտեան Հայաստանի ընդհանուր իրավիճակը

Մահմետականութեան տարածման հիմնական միջոցն է նուաճումը — Այս աշխարհագրութեան մէջ Մահմետականութեան կազմաւորումէն ի վեր Հայերու պատմական տարածքներուն մէջ այլեւայլ տարրերու հետ անոնց ունեցած յարաբերութիւնները անհամաչափ են։

Այս երեւոյթը անփոփոխ է՝ ինչպէս Քիւրդ հաւաքականութիւններու այդպէս ալ Զազաներու առնչութեամբ։ Հայերու եւ Մահմետական Զազաներու, Ալեւի-Քըզըլբաշ Զազաներու հատուածներուն հետ յարաբերութիւններու նուրբ տարբերութիւնները դիւրութեամբ կարելի է նշել։

Տարածաշրջանի Հայերուն վերաբերող մեր ըսածները կարելի է նոյնութեամբ տարածել այս տարածաշրջանին ապրող Սուրիանի Հելլեն, Պոնտացիներու նման այլեւայլ քրիստոնեայ ժողովուրդներու վրայ։

Հայերն իրենց պարտադրուած կարգավիճակին յարմարուելու, չբողոքարակելու, եւ իրենց վրայ բարդուած պարտաւորութիւնները (տուրքերը) ընդունելու ուղղութեամբ հարցեր չեն առաջացուցած, ուստի եւ “յարաբերութիւնները” անվարան շարունակուած են։ Իրենց չընդունած կամ մերժած ըլլալու պարագային ալ՝ Թիւրքին, Ալեւի կամ ալ Սիւննի Զազային համար․․․ տարբերութիւն չէ եղած[iii].

Քրիստոնեայ եւ Հրեայ հաւաքականութիւններուն համար շնորհ նկատուող Ազգային համակարգը, կանոնադրութիւնները, Հայ ազգային սահմանադրութիւնը, Տանզիմատ եւ Իսլահատը (Օրինակարգումն ու Բարեփոխումները)՝ չեն անցած Սկիւտարի սահմաններէն անդին։ Հայերն իրենց պատմական հողերուն վրայ՝ դէմ առ դէմ յայտնուած են անպաշտպան վիճակի մը։

Լայնօրէն ընդունուած ասացուածք է՝ “ Նայիլ բաժակի լեցուած մասէն”։ Այո, սա լաւատեսական հայեցողութիւն մըն է, որն իր լիութեամբ զուարթացնելով հանդերձ՝ իրականութեան ամբողջութեան չէ ուղղուած, այլ մէկ կողմին միայն։Այս կարճ խօսքով՝ իրականութեան միւս երեսը հանդիսացող բաժակի դատարկ բաժինին Հայ-Զազա յարաբերութիւններու Ալեւի/Քըզըլբաշ պատուհանէն նայելով ալ այս առնչութիւնները պիտի քննարկուին։

Կծու իրականութիւնը մեզի աւելի օգուտ է՝ քան մեզ բարձրացնող սուտը, ըսուած է։

Ընդհանուր առմամբ ըսենք որ Հայ-Քըզըլբաշ յարաբերութիւններու ջերմութեան մասին կը խօսուի, ինչը ճշմարիտ է։ Այնուհետեւ Քըզըլբաշ Ջալալի ապստամբութիւններուն ընթացքին՝ Հայերու պատմական տարածքներէն անոնց հաւաքական գաղթերուն, մահմետականացումներուն, Ալեւիական հաւատքին անցնելուն մասին չենք կրնար բացատրութիւն տալ։
Թէ ինչո՞ւ Քըզըլբաշական հաւաքականութիւններուն մէջ կանայք հայերէն կը խօսէին, թէ ինչո՞ւ Հայ աղջիկները շատ փոքր տարիքէն կ՛ամուսնացնէին՝ չենք կրնար պատասխանել։ Հայերը անզէն էին եւ խոցելի, անոնցմէ աղջիկ փախցնելը դիւրին էր, եւ ամուսնութեան համար ծնողներուն փոխհատուցելու կարիքն ալ չկար։

Պօղոս Նաթանեանը Քիւրդ Մուսա Բէյին կողմէ ձեռբակալուելէ եւ դատուելէ ետք կ՛աքսորուի, աքսորավայրին մէջ իր մահուան պատճառ դարձած “Հայաստանի Արցունքները” վերնագիրով Դերսիմի մասին իր յայտնի զեկոյցին մէջ՝ “Խեղճերը” որակումը տուած է Դերսիմցի Քըզըլբաշ կանանց, որոնց անունները ընդգծած է Մարիամ, Սրբուկ, Մարգրիտ։

Երեւանեանը յիշատակելով Դերսիմի մէջ Քիւրդ-Սիւննի “Համիդիյէ” զինեալ խումբերուն կողմէ իրականացուած 1890-ի կոտորածները՝ կը նշէ թէ քանի մը Քըզըլբաշ Ալեւի ցեղախուբեր Սիւննիներու դէմ դիրքորոշուած են։ Անոնք Հայերու դէմ կատարուած յանցագործութիւններուն մասնակցելէ խուսափած են ըսելով հանդերձ՝ չենք կրնար հաստատել թէ 1894-96 թուականներուն իրականացած Հայերու զանգուածային կոտորածներուն ընթացքին խումբ մը Քըզըլբաշներ թալանին մասնակցած են[iv]։ Հ․Լ․Քիեսերը կ՛ընդգծէ, որ կոտորածները Սիւննիներուն համար կրօնական հզօրութեան հիմնախնդիրը եղած է եւ աւելի կարեւոր դեր կատարած է, մինչդեռ ալեւիներուն համար ընդգծուած փաստ է, որ անոնք նիւթական ապրուստի միջոցներ հայթայթելու ընկերային մեծ տագնապ ունեցած են։ 1877-78 թուականներու Ռուսական պատերազմին մասնակից դարձած Քըզըլբաշ Հորմեք ցեղախումբը Քղիի Հայերուն հողերը խլած է, եւ արդե՞օք սա բացառիկ դէպք պէտք է համարենք։ Ինչպէս յայտնի է, Ցեղասպանութեան նախօրէին՝ Հայկական Հարցի հոգեմաշ խնդիրը Հողի Խնդիրն էր, այսինքն գրաւուած Հայկական հողերու խնդիրն էր։

Արսէն Յարմանը՝ Հայ կրօնական պաշտօնեաներուն արձանագրած Արեւմտեան Հայաստանին վերաբերող հաշուետւութիւններուն միջոցով, 19-րդ դարուն պատմական իր հողերուն վրայ ապրող Հայ հաւաքականութեան վիճակն աչքի առաջ փռող իր աշխատութեան մէջ կ՛ընդգծէ, որ Հայ գիւղացին միս-մինակ մնացած էր կողոպուտի ծրագիրին եւ պաշտպանական հարկին նմանող պարտադրանքներուն առջեւ, “Հայ գիւղացին 1870-ական թուականներուն լիովին խրուած էր հաֆիրի (hafir) բեռին տակ [v]: Անահիտ Տէր-Մինասեանը կը բացատրէ, որ հաֆիրը Քրդական քոչուոր աշիրետներուն կողմէ Հայ գիւղացիներէն վերցուցած տուրքին նման հարկ մըն է, եւ իրողութեան մէջ կը նշանակէ պաշտպանութիւն: Ըստ այդմ, որպէսզի քրդական աշիրետները Հայ գիւղացիներուն վրայ չյարձակուին, կամ ալ ուրիշ յարձակողներէն զանոնք պաշտպանեն՝ այդ հարկը կ՛առնեն՝՝:
Այդ ժամանակի կարեւոր հետազոտողներէն եղող Գարեգին Սրուանտձեանցը իր “Թորոս Աղբարը՝ Հայաստանի Ուղեւոր” զեկոյցին մէջ, Դերսիմի Զազայերէն խօսող Ղըզըլբաշ աշիրետներէն մէկուն անդամակից գիւղացիի մը միջոցով կը փոխանցէ, թէ այս պաշտպանութեան համար վերցուող հարկը կապուած է իսլամական կրօնին հետ: Տուրքը Սուրբ Ալիի միջնորդութեամբ՝ Աստուծոյ մէկ հրամանը ըլլալով արդարացուած է:
Գարեգին Սրուանտձեանցը, մանրամասնօրէն ներկայացնող իր այս զեկոյցով Ղըզըլբաշներու սոյն վարքագիծը չկարողանալով իմաստաւորել՝ անոնց ամօթանք կուտայ, Հայերու քրտինքով շահածը յափշտակելնուն համար: ՝՝Այդքան բարձր բարոյական արժէքներ ունեցող Սեյյիդներու առաջնորդած ժողովուրդին մեջ այսչափ սարսափելի գողերու եւ մարդասպաններու ներկայութիւնը՝ զարմանալի է: Այնուամենայնիւ, անոնք կը սպաննէին միայն այն ժամանակ՝ երբ իրենց դէմ կը հակադարձէին կամ զէնք կ՛օգտագործէին: Հակառակ պարագային՝ անոնք պարզապէս կը բաւարարուէին գողնալ կողոպտելով: Անոնք գողութիւնն ու կողոպուտը կը համարէին Աստուծոյ կողմէ տրուած իրաւունքներ: Եթէ անոնցմէ մէկը սպաննուէր կամ կալանաւորուէր՝ սա որու կողմէ ալ կատարուած ըլլար, անոնք անոր ժառանգներէն եւ անոր գիւղէն վրիժառութեան համար մարդ կ՛առեւանգէին, կամ ալ սպաննուածին դիմաց մեծ գումարներ կը պահանջէին: Հակառակ պարագային, անոնք իրենց առեւանգած մարդուն մեծ դաժանութեամբ սպաննելէ ետք չբաւարարուելով՝ կը շարունակէին իրենց ատելութիւնը եւ կը սպաննէին քանի մը հոգի եւս: Բանակէն շատ կը վախնային: Անոնք գիւղացի կամ քաղաքացի հայու եւ թիւրքի միջեւ տարբերութիւն չէին տեսներ[vii]։ Երբեմն իրենք իրենց միջեւ ալ ցեղախմբային կռիւներ կ՛ունենային։ Ցեղախումբերը իրարու միջեւ բաժնած էին գիւղերը։ Ամէն մէկ աշիրետ իր գիւղէն կը վերցնէր հարկը: Նոյնիսկ Ակնի վանքէն, Ակնի բոլոր գիւղերէն, Արաբկիրէն եւ Չմշկածակի նման բնակավայրերէն ալ հարկ կը հաւաքէին։ Պենգայի գիւղացիներն ու Առմտանցիները իրենց քաջութեան եւ համարձակութեան հետեւանքով ազատուած էին սոյն տուրքերէն։ Քրդերը այս տարածքներ մտնելու քաջութիւնը չունէին։ Այսպիսի քանի մը տեղեր կային՝ զորս կը դիտարկէին որպէս եկամուտի պահեստային աղբիւրներ։

Սրուանտձեանցը կ՛ընդգծէ, որ Դերսիմի շրջանի Հայերը վնասով դուրս կուգային Քիւրդ թէ Քըզըլբաշներու հետ հարաբերութիւններէն։

Քանի որ այդ հարաբերութիւնները անհաւասարակշիռ էին՝ միայն սահմանափակ տարածքներու վրայ Հայերն իրենց կարողութեան չափով կրնային հեռացնել ճնշումները, Ակնի եւ շրջապատի լեռներէն, Սարը Չիչէք եւ Մունզուրի լեռնաշղթայէն, Ովաջըքէն, Դուժիկէն[viii] եւ անոր մէկ լեռնաճիւղն եղող Խոստադըրէն։ Ճամբաները շատ վատ են։ Ամէն կողմը ժայռեր, լեռնանցքներ, գագաթներ եւ ձորեր կային։ Ամբողջութեամբ լեռնային էր։ Ամէն կողմէ Քիւրդեր եւ Քըզըլբաշներ կը վխտային։ Հայերը ասոնց հետ շատ առնել տալ ունէին՝ բայց շատ անգամ ալ կը վնասուէին։ Անոնց կարավանները կը կողոպտուէին, անասունները, ինչքերը կը գողցուէին, անոնց կը սպառնային, ոճիրներու կ՛ենթարկուէին։ Սակայն տարբերութիւն մը կար։ Այստեղի հայերն ալ զինուած էին, լաւ քաղաքականութիւն իմանալնուն համար ալ՝ երբեմն իրենց համարձակութեամբ, երբեմն պետութեան միջնորդութեամբ, երբեմն ալ բարեկամական միջոցներով՝ իրենց անասունները ետ կը վերցնէին։ Տաւարներ, ջորիներ գողնալը, Ստամբուլէն եկողներուն կողոպտելը, մարդ վիրաւորելը՝ առօրեայ իրողութիւններ էին։ Մէկ տարի առաջ Ովաջըքցի յայտնի աւազակ մը պետութեան կողմէ ձեռբակալուելով Խարբերդ ղրկուած էր եւ բանտարկուած։ Նոյն միջոցին Պօղոս անունով Ակնցի հայ վաճառական մը Ովաջըքի կողմերը եղած է։ Քիւրդերը զայն պատանդ վերցնելով՝ Ակնցիներուն լուր ղրկած էին ըսելով․ “Եթէ մեր մարդուն (Քիւրդին) չկարենաք ազատել՝ Պօղոսին կը սպաննենք”, եւ զայն երկար ժամանակ փակի տակ պահած էին։ Քիւրդը բանտէն չէր ազատուած։ Խեղճ Պօղոսը փախուստ տալու առիթ մը գտեր էր՝ բայց ետեւէն հասնելով ժայռերու վրայ սպաններ էին զինք։

Հայերու վկայութիւնները — Սարգիս Ալեմեան եւ Չիլելի Աղաւնի
Դերսիմի մասին Սարգիս Ալեմեանի դիտարկումներն ալ կարեւոր են։ Ցեղասպանութենէն պատահաբար փրկուած Ալեմեանը իր կենսագրութեան մէջ իր գլխուն եկածներուն հետ մէկտեղ Հայ-Քըզըլբաշ յարաբերութիւններուն ալ կ՛անդրադառնայ։ Ալեմեանը Դերսիմ հասած հայերրուն բախտաւոր կը համարէ։ Դերսիմի մէջ պայմանները նոյնիսկ եթէ լաւ չէին՝ առնուազն մահուան փորձանքները որոշ ժամանակի համար իրենցմէ հեռացած էին կարելի է ըսել։ Սակայն անօթութիւնն ու հիւանդութիւնը այստեղ ալ անոնց հանգիստ չէր տար։ Երբ Ռուսերը Էրզինջան մտած են՝ Դերսիմ հասած հայերը կարաւաններով Քիւրդերու օգնութեամբ փոխադրուած են Էրզինջան։ Բնական է, որ նիւթական փոխհատուց եղած է քիւրդերուն։
Միհրան Ղարիբջանեանի Թիֆլիսի մէջ տուած վկայութիւնը Խարդերդ քաղաքէն 1916 թուականին Հայերու տեղահանութեան եւ կոտորածներուն առնչութեամբ՝ կը հաստատէ նիւթական փոխհատուցման իրողութիւնը։ Կառավարութիւնը լսելով որ Դերսիմի Քիւրդերը (Քըզըլբաշներ) Եփրատ (Ֆըրատ) գետով նաւակներով Հայեր կը տեղափոխէին՝ նաւակները գրաւած է եւ շղթայակապած է։ Այդ պատճառով Դերսիմցիները սալլաներով (գերանային լաստերով) տեղափոխելով՝ աշխատած են փրկել հայերը։ Հայերու հանդէպ անոնց այս վերաբերմունքը ի հարկէ հետապնդած է նիւթական եկամուտ, կաշառք ձեռք բերելու միջոցաւ։ Այս ձեւով անոնք բաւական հարստացած էին.[xiv]։
Հրաչ Նորշէնի հօր կողմէ տատը հանդիսացող Աղաւնիի ցաւոտ կեանքը, օտար ափերու մէջ ապահով զգալով անոր գրիչ վերցնելն ու “Ցաւոտ Աղաւնի” պատմուածքը գրելը՝ Ցեղասպանութենէն փրկուած հայ աղջկայ մը կեանքի անցուդարձերն են, այս աշխարհագրութեան մէջ Հայերու կրած Ցեղասպանութենէն սկսեալ փրկուած Հայերու դժուար եւ ցաւալի կեանքի պատկերն է։ Այս երկար պատմական ժամանակաշրջանին՝ ցեղասպանութեան, դէպի մահ ուղեւորութեան, կրօնափոխ դարձուածներուն, փրկուած Հայ կանանց եւ մանուկներու Քիւրդերու մօտ գերութեան, Քոչգիրիի մէջ Թոփալ Օսմանի դաժանութեան եւ կոտորածներուն, հանրապետական/Քեմալիստական վարչակարգի խտրականութեան քաղաքականութեան, 20 կուրս զինուորական ծառայութեան, գոյքահարկի, եւ 6/7 Սեպտեմբեր 1955-ի ջարդերու վկան է Աղաւնին։ Միեւնոյն ժամանակ՝ անոր պատմածը Թիւրքիոյ ոչ պաշտօնական պատմութիւնն է։
Աղաւնին պատահաբար Քոչգիրիի Ալեւի-Քիւրդ ցեղախումբի անդամներուն կողմէ փրկուելով՝ Քիւրդերու մէջ 10 տարուայ տեւողութեամբ գերութեան կենաք պիտի սկսէր։ Գերի ինկած գիւղին մէջ՝ Հայերը Քիւրդերու ձեռքին գերեվարուելով պատանդ դարձած էին, անոնց ունեցուածքի յափշտակութեան փաստերն ալ կը վկայէր, Քիւրդ իշխանաւորի հիւրատունը Հայերու ունեցուածքով եւ ապրանքներով լեցուծ էր։ “Հիւրատան մէջ Հայերէն գրուած ափսէները, գորգերը, մոմակալները, մետաքսեայ ձեռագործ ծածկոցներն ալ քիչ չէին։ Այսինչ եկեղեցիի, այնինչ վանքի, չեմ գիտեր որ հարուստ ընտանիքի ապրանքներն էին։
Իշխանաւորները հարիւրաւոր անձեր փրկած էին, բայց եւ մեծ հարստութիւն թիզած էին․․․ Քիւրդ գիւղացիները օրեր, ամիսներ շարունակ Հայերու գիւղերը թալանած էին էշերով, եզերու կառքերով բեռներ կրած էին”։ Աղաւնիի նկարագրած Քոչգիրիի հիւրատունը նման է Ալիշեր էֆենդիի, Մուսթաֆա փաշայի, Հայդար բէյի, Ալիշան բէյի ունեցածներուն ալ։
Ոճրագործի Տիպար մը՝ Քարմօ Յուսուֆ
Էրզինջանի Զինուորական Իրաւական Ատեանի “Աքսոր եւ Սպաննութիւն” կոչուած դատավարութեան ժամանակ դատուողներէն մէկն ալ Դերսիմի Ցեղախումբի ղեկավարն ու նշանաւոր հրոսակներէն էր Քարմօ Յուսուֆը․․․ Ան աքսորեալներու շարասիւնին վրայ յարձակող եւ զանոնք սպաննող թիմի գլխաւորն էր։ Քարմօ Յուսուֆն ու Արսլանը, մասնավորապես Քաղիւի տարբեր ժամանակներ կարգաւորուող եւ կազմաւորուող անծանօթ ինքնութեամբ աւազակախումբի վառնոց անդամներուն մասնակցութեամբ՝ Էրզինջանին շատ մօտիկ տարածքներուն գտնուող Զենբերէքի Կամուրջի եւ Թելլի (Թեբելլի) Գետի եւ Կամախի կիրճի խոնաւ թաղերէն աքսորուելու համար հաւաքուած եւ ղրկուած հազարաւոր անձերերու երեխաներէ եւ ծերերէ բաղկացած Հայերու շարասիւնին առջեւը կտրելով՝ զինեալ յարձակում գործելով կը կոտորէին եւ կը բնաջնջէին, անոնց ունեցուածքը խլելով եւ կողոպտելով՝ անուանի Հաֆիզ Աբդուլլահ Աունին եւ Ռիզա էֆէնդիին ընկերացող աւազակները միասնաբար 70-ի մօտ Հայուն գետ նետեցին, եւ ջուրին մէջ ճիգ թափողներուն ալ փամփուշտներով վիրաւորեցին ու ոջնջացուցին․․․ Անոնց ըրածները հաստատուեցան եւ մահուան դատապարտուեցան։[xv]
“ՀՀ-ի մայրաքաղաք Երեւանի մէջ 25-27 Յունուար 2014 թուականին խմբագրուած The Alevi Zazas and Their Neighbours վերնագրուած International Collquium-էն առաջարկուած զեկոյց է։

Աղբիւրներ․-
Արսէն Յարման, Բալու — Խարբերդ 1878, Ա․ հատոր, հրատարակուած 2010 թ․։
Պօղոս Նաթանեան, Հայաստանի Արցունքները, Արսէն Յարման, Բալու — Խարբերդ 1878, Զեկոյցներ Բ․ Հատոր, Հրատ․ 2010 թ․
Կարօ Սասունի, Քիւրդ Ազգային Շարժումները եւ 15-րդ Դարէն Մեր Օրերը Քիւրդ յարաբերութիւններ, թարգմ․ Բ․ Զարդանեան — Մ․ Մետքին, հրատ․ Մեդ 1992։
Ա․ Երեւանեան, “Չարսանջայի Հայերու Պատմութիւնը” Բեյրութ, 1956 թ․ էջ 133 (Հայերէն)։
Ջորջ Ա․ Բուռնուտեան, թարգմ․ Ե․ Աբադօղլու — Օ․ Քըլըչդաղը, հրատ․ Արաս, 2011։
Հալաջեան, “Դեսիմի Հայերու Ազգագրութիւնը”, “Հայկական Ազգագրութիւն ու Բանահիւսութիւնը” հարտարակչութիւն, Հատոր 5, Երեւան, 1975, էջ 69, 254, 256, 263 (Հայերէն)։
Յակոբ Շահբազեան, Քիւրդ-Հայ Պատմութթիւն, թարգմ․ Ֆերիտ Մ․ Յիւքսել, հրատ,․ Քալան, 2002։
Հանս-Լուկաս Քիեսեր, Վրիպած Խաղաղութիւն, թարգմ․ Դիրիմ, Հաղորդում 2005։
Հրաչ Նորշէն, “Ցաւոտ Աղաւնի” հրատ․ Արաս, 2009։
Հրանդ Դ․ Անդրէասեան, Ըստ Հայ Աղբիւրի մը՝ Ջելալի Ապստամբութիւնները, http://www.kaynakca.info/eser/145151/bir-ermeni-kaynagina-gore-celali-isyanlari (11.10.2014)
INDEX.ANATOLICUS, http://www.nisanyanmap.com/?y=halvori&t=tunceli&lv=1&u=1&ua=0
Գարեգին Սրուանտձեանց, Թորոս Աղբար՝ Հայաստանի Ճամբորդը, Արսէն Յարման, Բալու — Խարբերդ 1878, Զեկոյցներ Բ․ Հատոր, 2010 թուականի Հաւաքածոյին մէջ։
Քազըմ Գիւնդողան, 1937-38 Դերսիմի Կոտորածներուն՝ Հայերը։ http://hyetert.blogspot.de/2014/02/1937-38-dersim-katliamnda-ermeniler.html (11.10.2014)
Մուրատ Բեբիրօղլու, Բարեփոխումներէն Սահմանադրութիւն՝ Հայկական կանոնադրութիւնները, 2003։
Մուրատ Թուրան, ՋՀՊ-ի Կազմաւորումը Արեւելքի մէջ (1923-1950), Լիբրա 2011։
Նիմետուլլահ Աթալ, Քրդական ինքնութեան եւ Հայկական հարցին մասին նոթեր․
http://www.yuksekovahaber.com/haber/kurt-kimligi-ve-ermeni-meselesi-uzerine-notlar-120520.htm
Սարգիս Ալեմեան, Յիշողութիւններ, թարգմ․ Տիրան Լոքմագէօզեան, հրատ․ Փենջերէ, 2011։
Վահան Պարտիզակցիի Սըլայէն Խօսքեր, Արսէն Յարման, Բալու — Խարբերդ 1878, Զեկոյցներ Բ․ Հատոր, հարտ․ Դերլեմ, 2010 թ․։
Վ․Ն․ Տատրեան եւ Թ․ Ակչամ, “Աքսոր եւ Կոտորած”, Հրատ․ Բիլգի Համալսարան 2։
[i] Հայերու ունեցուածքի բաժանումը ըստ 1938-ի Քըզըլբաշ զոհերուն՝ մեր օրերուն ալ կը շարունակուի, կը պատմէ Քազիմ Գիւնդողանը․ “Քահանայի ընտանիքի միակ փրկուած եւ չաքսորուած անձը Վարդէն է։ Ամուսինն ու երեխաները կոտորածներու ժանանակ կորսնցուցած Վարդէն երկար ատեն քարանձաւներու, անտառներու մէջ թաքնուած է։ Աքսորի չքշուած Դերսիմի քանի մը գիւղերէն էր Թիլեկ Գիւղը, ուր իրենց Քըզըլբաշ բարեկամներուն մօտ ապաստանած է ան, եւ հակառակ որ Դերսիմի մէջ գտնուած է՝ միայն 1947-ի ներումի շնորհումէն ետք վերադարձած է Վանք։ Սակայն Վանք գիւղին մէջ վանքը փլատակուած էր, պատերէն զատ ուրիշ բան չէր մնացած։ Իրենց տուն-տեղերէն քշուած Քըզըլբաշներէն ոմանք վերադառնալով իրենց տուները վերաշինելու ժամանակ անոր համար ալ փոքրիկ տուն մը կառուցեցին։ Վանքն ու անոր պատկան հողերը սեփակացնելու փորձերը ձախողուցան։ Վանքապատկան հողերը Հալւորիի գիւղացիներուն միջեւ բաժնուեցան։ Հալւորի գիւղը (Քարշըլար գիւղը) 20-րդ դարու սկիզբին մասամբ Հայկական բնակավայր էր։ Ըստ Հ․ Աճառեանի, դասական հայերէնի “ալեւոր” (սպիտակամօրուս) բառի տեղական հնչիւնիւնն է Հալիւորը, որ Մուշի եւ Խարբերդի բառբարով “Հալւոր” կը հնչէ, Դիարբաքիրի մէջ “Հալվուր”։
INDEX.ANATOLICUS http://www.nisanyanmap.com/?y=halvori&t=tunceli&lv=1&u=1&ua=0 (11.10.2014։
[ii] Քանի որ 11 Օգոստոս 1915-ի հրամանագիրով ընտանիքի երեցները սպաննելով՝ կանանց, աղջիկներուն, երեխաներուն վրայ ձեռք դնելով Մահմետականցնելու պարագային՝ ամբողջ ընտանիքի ինչքերը որպէս նուէր կը թողնուէր այսպէս գործողներուն։
[iii] Արաբ Ալեւիներ անուանուած Նուսայրիները 1915 թ․ Ցեղասպանութեան ժամանակ հալածուածերուն իրենց գիրկերը բանալով ընդունիլը որպէս մարդկային վերաբերմունքի վարքագիծ օրինակ ծառայած է, ինչը պարտաւոր ենք յիշատակել։
[iv] Դերսիմի Քիւրդերը Կամարագահ գիւղի վրայ յարձակած են։ 300 տուն թալանանած են։ 30 տնանի թաղ մը եւ միայնակ տուն մը հրդեհած են։ Բնակիչներու մէկ մասը սպաննուած է։ Մահմետականութիւնը ընդունողներուն ողջ թողած են։ Հայերու Կոտորածներուն մասին զեկոյցը 1894-95 թ․, թարգմ․ Մեհմետ Բայթիմուր, հրատ․ Փերի, 2012 թ, էջ 29։
[v] Կարօ Սասունի, Քիւրդ ցեղային ղեկավարները Հայաստանի եւ Քիւրդիստանի բոլոր տարածքները իրենց միջեւ կիսուած էին։ Այս տարածքներուն վրայ ապրող Հայերը ինչ որ բեյի մը կամ աղայի մը “Հայ”-ն էր։ Հայերը կապուած ըլլալով ֆեոդալ բեյերէն մէկուն՝ առկայ տնտեսական միջոցներով գործընկեր էին անոր, եւ տուրքով կը յատուցէին։ Հայերու վճարած այս հարկերը շատ կ՛աւելնային՝ երբ իրենց աղջիկները կամ տղաները կ՛ամուսնանային։ Ասոր կ՛ըսէին “Անաստուածութեան տուրք”։
[vii] Հալաջեանը ուշադրութիւն կը դարձնէ Դերսիմիցիներուն տրուող թալանի եւ պաշտպանութեան հարկին․ “Դերսիմի սահմաններէն դուրս մնացած Կամախ, Ակն եւ նոյնիսկ Երզնկայի շրջանի լեռնային գիւղերէն շատերը՝ Դերսիմցիներու ասպատակութիւններէն փրկուելու համար ոչ թէ պետութեան ուժերուն կը դիմէնին, այլ կը մտնէին սա կամ նա ցեղապետի պաշտպանութեան տակ կը մտնէին, աղաներուն, տիկիններուն, ընտանիքի անդամներուն բարեկամ-քաւոր դառնալու նպատակով մէկ տարուան յատուկ նուէրներ ղրկելով՝ թալանի ասպատակութիւններէն ազատուիլ կը փորձէին։
Անզէն եւ անպաշտպան Հայ եւ Թիւրք գիւղերը կը դառնային թալանի զոհերը։ Ատոր համար ալ ամէն գիւղ մէկ աղա կամ բեյ ունէր։ Ասոնք կը կողոպտէին՝ բայց արտաքին կողոպտիչներէն կը պաշտպանէին։ Կամ ալ Դերսիմցին աւելի ձեռնտու էր՝ քան գիւղին մէջ մէկ Թիւրք աղայի կողմէ կողոպտուիլը։
[viii] Հայերը Դերսիմի Քըզըլբաշներուն Դուզիկ/Դուժիկ կը կոչեն։
[xiv] ՀՀ Ազգային Արխիւ, “Ճակատագիր”, Օսմանեան Կայսրութեան օրերուն Հայերու դէմ Ցեղասպանութիւը, 1915, Ողջ մնացածներու վկայութիւներու փաստաթուղթերուն հաւաքածոն, թարգ․ Տիրան Լոքմագէօզեան, Հրատ․ Փաստաթուղթ, 2014, էջ 418։
[xv] Վ․Ն․ Տատրեան եւ Թ․ Աքչամ, “Աքսոր եւ Կոտորած”, 2008, էջ 691-94

Այս նիւթը մեզի կը տեղեկացնէ devrimcikaradeniz.com մամուլի ծառայութիւնը:

Կը յիշեցնենք, թէ 1917թ. Դեկտեմբերի 29-ին Խորհրդային Ռուսաստանի Ժողկոմխորհի կողմէ ընդունուած «Թիւրքահայաստանի մասին» (Արեւմտեան Հայաստան) Հռչակագիրով ճանչցուած է Թիւրքահայաստանի (Արեւմտեան Հայաստան) հայութեան ազատ ինքնորոշման իրաւունքը՝ ընդհուպ մինչեւ լիակատար անկախութիւն: Իսկ 1920թ. Յունուար 19-ին՝ Փարիզի Վեհաժողովի ժամանակ, Դաշնակից Տէրութիւններու Գերագոյն Խորհուրդը դէ ֆակտո (de facto) եւ 1920թ. Մայիս 11-ին՝ Սան-Ռեմոյի համաժողովի ժամանակ դէ յուրէ (de jure) ճանաչցուեցաւ այն՝ որպէս անկախ եւ ինքնիշխան պէտութիւն, որուն սահմանները Թիւրքիոյ հետ 1920թ. Նոյեմբեր 22-ին սահմանագծած է ԱՄՆ-ի նախագահ Վուդրո Ուիլսըն:
Պարտադիր է նշել, որ Արեւմտեան Հայաստան Պետութիւնը ՄԱԿ-ի կողմէ չէ ճանչցուած՝ Թիւրքիոյ կողմէ բռնագրաւուած ըլլալուն պատճառով:
Կը յիշեցնենք, թէ 1894-էն միչեւ 1923թ. Արեւմտեան Հայաստանի գրաուած տարածքներուն մէջ թրքական երեք կառավարութեան կողմէ բնիկ հայ ժողովուրդը ենթարկուած է Ցեղասպանութեան:

Input your search keywords and press Enter.