Սասունի ապստմբությունից հետո մարդիկ ո՞ւր տեղահանուած են

Բեհջեթ Չիֆթչին Հանրպետութեան շրջանի արխիւային փաստաթուղթերու հիման վրայ հրապարակեր է յօդուած մը, ուր կ՛անդրադառնայ Սասունի ապստամբութենէն ետք իրականացուած տեղահանումներուն։

Արեւմտեան Հայաստան — Թիւրքիոյ պատմութեան մէջ ապստամբութիւններ շատ եղած են, բայց Սասունի եւ Դերսիմի ապստամբութիւնները ժամանակագրական առումով ամենաերկար ամպսամբութիւններն էին։ 1925 թ․ Շեյխ Սայիդի ապստամբութենէն ետք շարունակուող ճնշումներուն պատճառով Սասունը եւ շրջակայ գիւղերը մոխիրի վերածուած էին։

Հանրապետութեան առաջին տարիներուն Սասունցիները, ովքեր կ՛աջակցէին 1925 թ․ Շեյխ Սայիդի ապստամբութեան՝ կ՛ենթարկուէին բռնաճնշումներու։ 1935 թ․ Թիւրքիոյ մէջ բռնկուած նոր ապստամբութիւններուն հետ միատեղ ի յայտ եկան նոր հնարաւորութիւններ։ Այդ պատճառով ալ այն վայրերուն մէջ ուր ապստամբութիւններ կը բարձրացուէին՝ նախ կ՛իրականացուէին ռազմական գործողութիւններ, այնուհետեւ անոնք կը յայտարարուէին փակ գօտիներ (այսինքն` ոչ ոք կրնար հոն բնակութիւն հաստատել առանց զինուորական իշխանութիւններու թոյլտւութեան)։ Այսպիսով, Ա․ կարգի ընդհանուր տեսուչ Աբիդին Օզմենը Սասունի մէջ ռազմական գործութիւններ կը սկսի։ Ըստ անոր՝ «Արեւելքի մէջ նոր խմորումներ» կը սպասուէին։
Այս ռազմական գործողութիւններուն պատճառով փակ գօտիներուն ապրող մարդիկ ստիպուած եղան լքել իրենց տուները։ Սասունցիները չյանձուեցան, շարունակեցին իրենց պայքարը, բայց մեծ կորուսներ տալով՝ ստիպուած անցան Բինխեթե (ներկայիս՝ Ռոժաւա)։ Սասունի եւ շրջակայ գիւղերու բնակչությինը՝ անկախ այն հանգամանքէն թէ մասնակցեր են ապստամբութիւններուն կամ ոչ, տեղահանուեցան եւ վերաբնակուեցան Փոքր Ասիայի արեւմտեան տարբեր շրջաններուն մէջ։ Այսպիսով, սկսեցաւ աքսորի նոր ալիք մը։ Այս աքսորին ժամանակ ինչքան մարդ ո՞ւր աքսորուեցաւ։ Ովքե՞ր աքսորուած են։ Ի հարկէ, այս հարցերուն պատասխանները չկան։ Քանի որ Թիւրքիոյ արխիւներուն մէջ առկայ փաստաթուղթերը այս հարցերուն վերաբերեալ՝ մանրամասն տուեալներ չունին, մենք ստիպուած ենք այս հարցին շուրջ կլոր թիւերով խօսիլ։
Հետեւեալ յօդվածով անդրադարձ կը կատարուի տեղի ունեցած տեղահանումներուն՝ հիմնուելով Թիւրքիոյ արխիւներէն ձեռք բերուած 7 փաստաթղթերու վրայ։

Փաստաթուղթ 1
«12․09․1933թ» թուագրուած այս փաստաթուղթով՝ որուն վրայ կայ նաեւ Աթաթիւրքի ստորագրութիւնը, կը պահանջուի Սասունի եւ Մուտքի շրջանններուն բնակուող 350 ընտանիքներ տեղահանել եւ զանոնց վերաբնակեցնել Թրակիայի մէջ։ Սասունի մէջ ապստամբութիւններու շարունակուելուն պատճառով՝ ներկայիս մենք չունինք այնպիսի փաստաթուղթ մը, որ ցոյց տայ թէ ինչքան յաջողուած էր այս տեղահանումը։

Փաստաթուղթ 2
«06.10.1936թ» թուագրուած փաստաթուղթին մէջ կը նշուի, որ փակ գօտիներէն Սիլուան, Քուլփ, Լիս, Բեշիրի եւ Գարզան տեղափոխուած 350 ընտանքիներէն 2400 մարդ տեղահանուեր է այլ վայրեր։

Փաստաթուղթ 3
«25.06.1937թ» այս փաստաթուղթը , 2-րդ փաստաթուղթի հաւելեալ որոշումն է։
Ըստ այս որոշման՝ արեւմտեան շրջաններ տեղահանուած 750 ընտանիքներէն 30-ական ընտանիք տեղափոխուեր է Բուրսա, Բալըքշեհիր եւ Իզմիր, 25-ական ընտնիք՝ Մանիսա եւ Այդըն, 16-ական ընտանիք՝ Սպարտա, Քիւթահիա, 15-ական ընտանիք ալ տեղափոխուեր է Դենիզլի վիլայեթ։

Փաստաթուղթ 4
4-րդ փաստաթուղթը կրկին 2-րդ փաստաթուղթի հիման վրայ ընդունուած լրցուցիչ որոշում է, որ կը վերաբերի Սասունի բնակչութեան տեղահանման։ Համաձայն այս փաստաթուղթի՝ Փոքր Ասիոյ արեւմտեան շրջաններ տեղափոխուելու համար որոշակի գումար ստացած ընտանիքներէն զատ, ևս 1500 հոգի տեղահանուեր եւ վերաբնակեցուեր է Էսքիշեհիր, ՔԻւթահիա, Քըրքլարելի, Այդըն, Մանիսա, Բուրսա ԵՒ Իզմիր, 124 հոգի տեղահանուեր եւ վերաբնակեցուեր է Չանքըրը, Քասթամոնու եւ Քոնիա։

Փաստաթուղթ 5
«25.01.1938թ» թուագրուած այս փաստաթուղթը շատ կաեւոր կը հանդիսանայ։ Անոր մէջ կը նշուի, որ 23.12.1937 թ․ Սասունի փակ գօտիներէն 3166 հոգի տեղահանուեր եւ վերաբնակեցուեր է Փոքր Ասիոյ արեւմտեան տարբեր շրջաններ, 801 հոգի մահացեր է, 69 հոգի ալ մնացեր է Սղերդ և Բիթլիս նահանգներուն մէջ։
Այս ամէնէմ զատ, 23.12.1937 թ-էն մինչեւ 25.01.1938 թուական 79 Սասունցի յանձնուեր է, որուն մասին տեղեկացուցեր են առաջին ընդհանուր տեսչութեան։

Փաստաթուղթ 6
Այս փաստաթուղթին մէջ կ՛երեւի, որ 4-րդ փաստաթուղթին վրայ առկայ է Աթաթիւրքի ստորագրութիւնը։

7-րդ փաստաթուղթ
«25.05.1939թ» թուագրուած այս փաստաթուղթին մէջ կը նշուի, որ Սասունի շրջանին բնկող Շիգո ցեղի Թայֆու տոհմի Բիշար օղլու Սիֆոն, Ալիքո օղլու Յուսուֆը, Յուսուֆ օղլու Շեմշետտինը, Ջեմիլ օղլու Ֆերմանը եւ Նադիր օղլու Դոլլոն, եւ Թիլլօ բնակուող շեյխերէն Նասըր օղլու Թեֆիքը, Ջեմի օղլու Շեյխ Քամիլը եւ Շեյխ Ջեմիլը տեղահանուեր ու վերաբնակեցուեր են Բուրսա, Քասթամոնու եւ Մանասիա։

Վերջաբան
Սասուն-Հազզօ-Մուտքի տարածքները յայտարարուեր էին փակ տարածքներ։ Փակ տարածքին բնակող մարդիկ ընկալուեցան որպէս ապստամբներ։ Այս ժամանակահատուածին` գիւղերը դատարկուեցան, այնտեղի բնակչութիւնը տեղահանուեցաւ եւ վերաբնակեցուեցաւ Փոքր Ասիոյ արեւմտեան շրջաններուն։
Ադնան Մենդերեսի նախագահութեան տարիներուն, 1950 թ․ Յունիս 1-ին Նախարարներու խորհուրդին ընդունած որոշմամբ՝ վերացուեցաւ փակ գօտիներու արգելքը եւ այս միջոցին հողատարածքները վերադարձուեցան իրենց սեփականատերերուն։ Նոյնիսկ եթէ Սասունի ապստամբութենէն ետք աքսորեալներէն շատերը վերադարձան իրենց ծննդավայրերը՝ այնուամենայնիւ, մեծամասնութիւնը ներկայիս ալ ստիպուած է ապրելու արեւմտեան շրջաններուն մէջ։
Այս մասին կը տեղեկացնէ Sasun.org -ը։

Input your search keywords and press Enter.