Անշպար եւ Անողոք Խօսք

ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԵԱՆ ՄԸ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ ՈՂՋ ԵՐԿՐԻ ՄԸ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ ՉԷ

ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ — Կուսակցութիւններ կրնան խօսիլ ու գրել ամբողջ երկրի մը ամբողջ ժողովուրդին անունով` սակայն երբ ընտրուած չեն ամբողջ ժողովուրդին կողմէ, չեն կրնար ներկայացնել այդ ժողովուրդը իրաւականօրէն, եւ հետեւաբար՝ անոնց պատմական դէմքերը անպայմանօրէն չեն ունենար կամ չեն վայելեր համազգային ճանաչում, եւ ուրեմն՝ խորհրդանիշը չեն կրնար ըլլալ ամբողջ ազգին։

Բոլոր կուսակցութիւններն ալ ունեցած են իրենց հերոսները անշուշտ, բայց միայն՝ Զօրավար Անդրանիկն է որ բոլորին կողմէ արժանացած է Ազգային Հերոսի պատիւին, քանի որ ան պատկանած է բոլոր կուսակցութիւններուն եւ քաղաքական հոսանքներուն, իր համահայկական, հակամենատիրական ու հակահատուածական գաղափարականին շնորհիւ։ Արմենական ակունքով Զօրավար Անդրանիկ` եղած է նախ հնչակեան, Շապին Գարահիսարի մէջ, ապա դաշնակցական, ապա նաեւ ՀԲԸՄ-ի եւ Պօղոս Նուպարի գործակից, եւ հուսկ՝ գործակցած է Ստեփան Շահումեանի հետ, պատրաստակամութիւն յայտնած է իր ազդեցութեան տակ գտնուող շրջանները դնելու սովետական իշխանութեան հովանաւորութեան տակ, եւ ողջունած է ու բարձրօրէն գնահատած սովետ իշխանութեան Թիւրքահայաստանի անկախութեան մասին դեկրետը, զայդ նկատելով միակ անկեղծ յայտարարութիւնը՝ միջազգային միւս բոլոր յայտարարութիւններէն։ Եւ Զօրավար Անդրանիկի նաեւ քաղաքական լայն մտահորիզոնին մասին վկայած է Լէօն Թրոցքին՝ իր «Պալքանեան Պատերազմները» վերնագրով գիրքին մէջ, մէջբերելով 1913 թուին կատարած սա յայտարարութիւնը. «Ես ազգայնամոլ մը չեմ, եւ կը ճանչնամ միայն մէկ ազգութիւն՝ ատիկա բոլոր ճնշուած ժողովուրդներու ազգութիւնն է» (տես՝ L. Troçki, “Balkan Savaşları”, Arbu Yayın, Istanbul, 1995, էջ 285, որ մէջբերուած է ռուսական “Kievskaya Miysl” թերթի 19 Յուլիս 1913 թուակիր համարէն)։ Ուրեմն՝ Զօրավար Անդրանիկ կը պատկանի նաեւ բոլոր իրաւազրկուած ազգութիւններուն…, իր միջազգայնական գաղափարականով, իբր ռահվիրայ, յառաջապահ առաջնորդ…։
Զօրավար Անդրանիկ ոչ միայն համահայկական՝ այլեւ միջազգայնական էր, զանոնք գործնապէս՝ ի՛ր անձին մէջ խտացնելով… իր համամարդկայնական տեսլականին շնորհիւ։
•••
Այս մտորումներուն տուն տուաւ Յարութ Սասունեանի այն գրութիւնը՝ զոր տեսանք «Պայքար» շաբաթաթերթի 18 Փետրուար 2018 թուակիր համարին մէջ (էջ 9), խօսելով Անաստաս Միկոյեանի մէկ յայտարարութեան մասին՝ Երեւանի կեդրոնական հրապարակին վրայ անոր արձանը կանգնեցնելու Քաղաքապետական Խորհուրդի որոշումին, եւ անոր դէմ արտայայտուած յերիւրածոյ կարծիքին կապակցութեամբ։
Սասունեան ԱՄՆ-ի արխիւէն յայտնաբերած է փաստաթուղթ մը, որ կը նկարագրէ 1959 թ. Յուլիսի 25-ին տեղի ունեցած տեսակցութիւնը՝ ԱՄՆ-ի նախագահ Ռիչարտ Նիքսոնի եւ ՍՍՀՄ-ի այդ թուականի նախարարաց խորհուրդի նախագահի Ա. տեղակալ Անաստաս Միկոյեանի հետ։
Այդ փաստաթուղթին մէջ, Ռիչարտ Նիքսոն գովաբանած է Ա. Միկոյեանի անձնաւորութիւնը եւ կատարած դրական աշխատանքը՝ ԱՄՆ կատարած իր այցելութեան ընթացքին։ Իսկ Ա. Միկոյեանն իր հայու ինքնութիւնը յայտնելով՝ քննադատած է ԱՄՆ-ի Պետական Բաժանմունքին (Արտգործնախարարութեան) այն յայտարարութիւնը, ուր ըսուած է, թէ Ռուսիա գերեվարած է Սովետ Միութեան հանրապետութիւններուն ժողովուրդները, եւ աւելցուցած է. «Ես Սովետ Հայաստանի Գերագոյն Սովետի 30 պատգամաւորները լաւ կը ճանչնամ, եւ անոնք հետաքրքրուած են գիտնալու՝ թէ ո՞վ իրաւունք տուած է ամերիկեան կառավարութեան, գործելու իրենց անունով… եւ թէ ինչո՞ւ ամերիկեան կառավարութիւնը ոչինչ կ՚ընէ իրօք ճնշուած ժողովուրդներու ազատագրման համար, ինչպէս է պարագան Թիւրքիոյ մէջ ապրող հայկական փոքրամասնութեան…»։
ԱՄՆ-ի պետական արխիւին մէջ եւ փոխ-նախագահ Ռիչարտ Նիքսոնի կողմէ փաստագրուած Անաստաս Միկոյեանի այս կեցուածքը կը մոխրացնէ անոր թշնամիներուն յերիւրած բոլոր վերագրումները, եւ կը խարանէ անոնց ճակատները։ Միկոյեանի ծանծաղամիտ թշնամիները արդեօք նոյնիսկ իրենք անձնապէս կը հաւատա՞ն որ Սովետ պետութեան գերագոյն իշխանական աթոռին հասած այս համաշխարհային դէմքը՝ կրնար հակասել սովետ պետութեան առաջին իսկ օրերուն հրատարակած, եւ Լենինի ու Ստալինի ստորագրութիւնները կրող դեկրետին՝ Թիւրքահայաստանի անկախութեան մասին…։
Բայց մեզի անհասկնալի մնաց այն, թէ ինչո՞ւ կողմերէն մէկը չառաջադրեց մեր հանճարեղ այն բանաստեղծին անունը, որ պատգամած է. «Ով հայ ժողովուրդ, քո միակ փրկութիւնը քո հաւաքական ուժի մէջ է…»։ Այս պատգամին, որ դեռեւս հրատապ կը մնայ՝ Չարենց հասած է խորապէս սերտելով մեր պատմութիւնը, եւ իր «Պատմութեան Քառուղիներով» պոէմային մէջ գրած է.
«Մեր պատմութեան գրքից դարձնում է մի թերթ
Եւ բացում է էջը նախավերջին,–
Եւ հանդէս են գալիս – անկերպարանք, անդէմ –
Երեկուայ մեր տէրերը չնչին
Սերմանողներ քամու եւ մուրացկանութեան,–
Մեզ ժառանգած գանձի, օ՜, վատնիչներ յետին,
Որ ափերում հեռու ձեզ ապաստան գտած –
Կերտեցիք դղեակներ ու ապարանքներ,
Եւ այսօրուայ ձեր խեղճ ոչնչութեանն անգէտ՝
Վերջին խարիսխը մեր
Վաճառքի հանեցիք…»։
Հանճարեղ տեսանողը կարծէք տեսած էր նաեւ՝ մեր այսօրուայ իշխանութիւններու խեղճութիւնը, իրենց ժառանգած գանձին վատնիչները… (Գ.ի իշխանաւորներու ժառանգածը Բ. իշխանութիւններէն)։
•••
Յիշատակուող երեք անուններէն՝ Միկոյեան, Անդրանիկ եւ Արամ, դժուար ընտրութիւնը՝ Արամի եւ միւս երկուքին միջեւ չէ, այլ միւս երկուքին միջեւ։ Արամ չի կրնար բաղդատուիլ միւս երկուքին հետ՝ ոչ մէկ չափանիշով, որ կը գերազանցէ միւս երկուքին լրացուցած բոլոր չափանիշերը, որոնք կը ներառնեն ազգային ծառայութեան չափանիշը՝ բացի դաշնակցականի կուսակցական չափանիշէն, զոր Ռուբէն փաշան եւ հիմա՝ ՀՅԴ կը համարեն գերագոյն, գերիվեր չափանիշ։ Որովհետեւ՝ կ՚ըսէ Ռուբէն փաշա. «Դաշնակցութիւնը սպաննելով՝ կարելի է հայութիւնը անկենդան մի դիակ դարձնել… եթէ հայութիւնը մարմինն է, Դաշնակցութիւնը ոգին է, առանց ոգիին մարմինը ոչինչ է»… իմա՝ առանց Դաշնակցութեան հայութիւնը ոչինչ է (տես՝ «Ազդակ»ի 26 Հոկտեմբեր 2015 թուակիր համարին մէջ Ռուբէն փաշայի «Դաշնակցութիւնը» յօդուածը)։
Երեւանի Քաղաքապետարանի Խորհուրդը Միկոյեանը որոշած է, նկատի առնելով անոր միջազգային կշիռը։ Սակայն այսօր, երբ տակաւին ազատագրուած չեն Արարատն ու Արեւմտահայաստանը, եւ դեռ երկար ժամանակ պիտի պայքարինք՝ շարունակելու համար Զօրավար Անդրանիկի «կիսատ մնացած» գործը, մեր կարծիքով հարկ է, գէթ մինչեւ ազատագրում՝ Երեւանը նկատել Միացեալ Հայաստանի մայրաքաղաքը, եւ հոն կանգնեցնել Զօրավար Անդրանիկի յուշարձանը կեդրոնական հրապարակին վրայ, տոգորուելու համար անոր պայքարին աւանդով, եւ չմոռնալու համար Արարատն ու Արեւմտահայաստանը՝ որովհետեւ Զօր. Անդրանիկ համայն հայութեան Համազգային Հերոսն է, եւ ոչ թէ կուսակցութեան մը, իսկ Արամ Մանուկեան՝ կուսակցութեան մը խորհրդանիշն է միայն։ Կուսակցութիւնը, որ մենատիրական ու հատուածամոլ է, ինքնասիրահարուած ու ինքնանպատակ (Գարեգին Նժդեհի իսկ բնութագրումով…), այսինքն՝ ոչ համահայկական, եւ այս իսկ պատճառով՝ եսապաշտօրէն հակադրուած է Սովետ Հայաստանի 70-ամեայ Ոսկեդարին ու պատմական Ներգաղթին, երկփեղկելով Հայ Սփիւռքն ու Հայց. Եկեղեցին՝ եւ նոյնիսկ զինակցած է Արեւմուտքի նացիական եւ ամերիկեան իմպերիալիստներուն հետ ընդդէմ իրը չնկատած Սովետ Հայաստանի (իմա՝ Արեւելահայաստանի…)։
Զօրավար Անդրանիկ՝ թշնամի թիւրք զօրքին դէմ կռուեցաւ, ոչ միայն Արեւմտահայաստանի եւ Արեւելահայաստանի ամբողջ տարածքին վրայ, այլեւ՝ Պուլկարիոյ մէջ, 1913-ի Պալքանեան պատերազմներուն ընթացքին, եւ արժանացաւ ոչ միայն ռուսական բանակի «Ս. Գէորգ»ի պատուանշանին՝ այլեւ բրիտանացի սպային (Ուիլիըմ Կիպպոնս) սա բարձր գնահատանքին. «Զօրավար Անդրանիկ՝ հայոց անթագ թագաւորն էր…»։
Եւ Աւետիս Ահարոնեանն ալ գրած է Զօրավար Անդրանիկի մասին հետեւեալը. «Մի մարդ, որ կարծես գնդակի հետ դաշն է կապել, որ իրան չդպի. մի մարդ, որ միշտ ապրել է հերոսական կեանքով. մի մարդ, որ արհամարհել է մահը. մի մարդ, որի գլխից առաջ՝ սիրտն է մղում. մի մարդ, որ չի վախենում մահից»։ Սեւրի դաշնագիրը ստորագրած դաշնակցական Ահարոնեանն է, որ ճանչցած է Զօր. Անդրանիկի Ազգային Հերոսի յատկանիշերը…, սրտոտ առաջնորդի առաքինութիւնը։
Սակայն, հինգլուխ դաշնակցականները՝ Ռուբէն փաշայականները, կը հերքեն դաշնակցական Ահարոնեանի կողմէ Զօրավար Անդրանիկին տրուած հերոսի յատկանիշերը, նոյնիսկ անոր հայու յատկանիշերը՝ քանի որ ան դուրս եկաւ Դաշնակցութենէն…։ 1922-ին, երբ Զօրավար Անդրանիկ մեզմէ հեռացաւ՝ Աթէնքի «Նոր Օր» դաշնակցական թերթի 8 Սեպտեմբեր 1922 թուակիր համարի խմբագրականը գրեց. «Դաշնակցական գրիչը անոր (Զօր. Անդրանիկի) չըրած հերոսութիւնները անոր վերագրեց՝ դաշնակցական ճառախօսը աստուածացուց անոր քաջութիւնը, յանդգնութիւնը՝ եւ թշնամիին վրայ անոր ունեցած ազդեցութիւնը մեծ ու անտիրական չափերու հասցուց (երբ ան դաշնակցական էր…)։ Անդրանիկ հռչակուեցաւ ազգային հերոս։ Երբ որ տիրացաւ այդ հռչակին՝ ան արդէն քիչ դաշնակցական էր…։ Քիչ դաշնակցական ըլլալը՝ քիչ հայ ըլլալուն հաւասար էր։ Անդրանիկ ժամանակի ընթացքին կորսնցուց նաեւ՝ իր հայու յատկանիշները, քանի որ կորսնցուցած էր հայութեան ծառայելու (իմա՝ Դաշնակցութեան ծառայելու…) եւ իր անձը անոր (իմա՝ Դաշնակցութեան…) ստորադասելու առաքինութիւնը…» (տես՝ «Պայքար» շաբաթաթերթի 20 Օգոստոս 2017 թուակիր համարին մէջ, Յակոբ Վարդիվառեանի գրութիւնը)։ Աթէնքի «Նոր Օր»ը կը խոստովանի թէ երբ Անդրանիկ դաշնակցական էր՝ դաշնակցական գրիչը սուտ կը խօսէր, պատմաշինարարութիւն կ՚ընէր, ըստ իր սովորութեան… եւ այսօր ալ սուտ կը խօսի՝ երբ Անդրանիկ դուրս եկած է Դաշնակցութենէն…։ Եւ դաշնակցական գրիչը՝ ցարդ չէ հրաժարած պատմաշինարարութենէ…։
Սակայն Հրայր Մարուխեանի օրերէն՝ 1970-ականներէն, սկսան շատնալ նորգլուխ դաշնակցականները, յայտնապէս ՀՅԴ 24-րդ ընդհանուր ժողովէն ետք։ Եւ օրինակ՝ Արա Արծրունին «Կամար» պարբերականի 28-րդ թիւին մէջ, խօսելով Սփիւռքահայութեան կերպարին մասին՝ քննադատեց հինգլուխ դաշնակցականներու յօրինած երգերուն («Սթանպուլը պիտի լինի արեան ծով», «Սուր ակռաներով պողպատ կը ծամենք», «Հերոս մռնչեց՝ Սուլթան դողդողաց, Եւրոպի աչքից՝ արտասուք սողաց», եւայլն) անհեթեթութիւնները։ Իսկ Յ. Պալեան, «Ազդակ»ի 12 Մարտ 2018 թուակիր համարին մէջ՝ «Ուժերը Մէկտեղել Եւ Վերականգնիլ» վերնագրով գրութեամբ, զատորոշուեցաւ հինգլուխներու մենատիրական մոլուցքէն, բացառիկութեան հոգեկան հիւանդութենէն, եւ «ով որ դաշնակցական չէ՝ հայ չէ» զառանցանքէն, եւ համահայկականութեան ոգիով գրեց. «Հայաստանի պատմութեան խորհրդային շրջանը աւարտած է՝ բայց չէ հինցած։ Ան մաս կը կազմէ մեր անցեալին՝ իր սեւով եւ սպիտակով, այդ անցեալը եւս պէտք է հասկնալ, տեւաբար կարելի չէ քարացած դիրքերու վրայ մնալ եւ նիզակ ճօճել։ Նման ընթացքը կ՚առաջնորդէ նաեւ դրական արդիւնքներու ուրացումին՝ եւ անկարելի կը դարձնէ ներազգային միասնութիւնը, որ այնքան կարեւոր է՝ դժուար ճանապարհ անցած մեր ժողովուրդին եւ հայրենիքին համար»։
Պետական մտածողութիւն, հասարակութեան հանդէպ պատասխանատւութեան գիտակցութիւն, հաւաքական գործի ատակութիւն, համայնական՝ ոչ եսասիրական սէր, եւ լայն մտահորիզոն ու անսահմանափակ տեսլական կը պահանջուի՝ լիովին հասկնալու եւ գործնականօրէն կիրարկելու համար վերի պարբերութեան իմաստութիւնն ու ահազանգային պատգամը… ներկայի սրընթաց փոփոխութիւններու, եւ մերթ ընդ մերթ՝ մեզի համար աննպաստ զարգացումներու ժամանակներուն մէջ, ե՛ւ Սփիւռքի ե՛ւ Արեւելահայաստանի մէջ տիրող աւատապետական տրոհումի կեդրոնախոյս՝ ոչ կեդրոնաձիգ պայմաններուն լոյսին տակ…։
Զօր. Անդրանիկ՝ իր զօրքով եւ տեղ-տեղ ալ իր հետ տարած գաղթականներով, եղաւ ու կռուեցաւ թշնամիին դէմ. Սասունի, Տարօնի, Տիլմանի, Խոյի, Ջաւախքի, Էրզրումի, Վանի, Բաղէշի, Ղարաբաղի, Ջուլֆայի, Նախճաւանի, Ալեքսանդրապոլի, Դիլիջանի եւ Զանգեզուրի մէջ… իսկ միայն Կիլիկիա չկրցաւ անցնիլ՝ ֆրանսական գաղութարար զօրքին արգելքին հետեւանքով…։ Ան քաջածանօթ էր ոչ միայն երկու Հայաստաններու աշխարհագրութեան՝ այլեւ այդ տարածքը շրջապատող մեր թշնամիներու լեզուներուն, թրքերէնին եւ քրտերէնին, եւ այդ տարածքին մէջ գործող ականաւոր հայդուկներուն՝ Արաբոյին, Գէորգ Չաւուշին, Մուրատին, Աղբիւր Սերոբին, Հրայր Դժոխքին ու միւսներուն՝ նաեւ մեծանուն գրողներուն ու հասարակական յեղափոխական գործիչներուն, Յովհ. Թումանեանին, Ստեփան Շահումեանին, Վահան Տէրեանին, Ռուբէն Զարդարեանին, Աւետիս Ահարոնեանին, Զապէլ Եսայեանին, Սիամանթոյին, Արշակ Չօպանեանին, Պօղոս Նուպարին, Վահան Թոթովենցին։ Մէկ խօսքով՝ կը մարմնաւորէր «Հայ Ազգի Ոգին» ու ռազմաքաղաքական համահայկական ու միջազգայնական դպրոցը…։
Եւ Արեւելահայաստանի Հայկական, Սովետական, Սոցիալիստական Հանրապետութեան ղեկավարները չսահմանափակուեցան Արեւելահայաստանով՝ այլ համահայկական տեսլականով, իրենց պետութեան գերբին կեդրոնը զետեղեցին՝ Միացեալ Հայաստանը, Արեւմտահայաստանն ալ ներառող վեհանիստ Արարատը… շարունակելու համար Ազգային Հերոսին կիսատ մնացած ազատագրութեան գործը…։ Եւ Եղիշէ Չարենց՝ Արարատը որակած է «անհաս փառքի ճամբայ»…։
Եւ քանի որ այսօր տակաւին ազատագրուած չէ Արարատը… Երեւանը պէտք է նկատենք Միացեալ Հայաստանի մայրաքաղաքը՝ եւ անոր կեդրոնական հրապարակին վրայ պէտք է կանգնեցնենք Զօրավար Անդրանիկի յուշարձանը, գէթ՝ մինչեւ Արարատի ազատագրումը…, համահայութեան Ազգային Հերոսին յուշարձանը դարձնելով յարացոյցը՝ տակաւին շարունակելի մեր ազատագրական պայքարին…։
Հայկական, Սովետական, Սոցիալիստական Հանրապետութեան ղեկավարները՝ պետական գերբի Արարատին կողքին, պէտք էր որպէս պետական դրօշ՝ պահպանած ըլլային հայկական եռագոյնը, եւ արդարացիօրէն անոր վերի կարմիր շերտին վրայ միայն զետեղէին ոսկեգոյն մուրճն ու մանգաղը` ինչպէս ըրին Դեմոկրատական Արեւելեան Գերմանիոյ իշխանութիւնները գերմանական դրօշին վրայ, եւ Լիբանանի Կոմկուսը, որ լիբանանեան դրօշի կարմիր շերտին վրայ միայն զետեղեց ոսկեգոյն մուրճն ու մանգաղը…։
Ժողովուրդի մը դրօշը՝ իր ինքնութիւնն է, որ մնայուն է, իսկ վարչակարգը՝ պարզապէս գնայուն է…։ Պատմութիւնը չի յաւերժացներ ժամանակաւոր, ասուպային ու գնայուն իրադարձութիւնները` այլ որոշ ժամանակաշրջան գոյատեւած մնայունները։ Օրինակ. սոցիալիստական առաջին յեղափոխութիւն որպէս՝ կը յիշէ Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւնը, եւ ոչ թէ Փարիզի Կոմունան, կամ Պաքուի Կոմունան, կամ Անթիլիասի Կոմունան, եւ ուրիշ երկիրներու պատմութեան մէջ ստեղծուած ժամանակաւոր, գնայուն կոմունաները։ Եւ Լիբանանի կեդրոնական հրապարակին վրայ կանգնած է Մայիս 6-ի նահատակներու յուշարձանը, որ կը խորհրդանշէ Օսմանեան լուծէն ազատագրութիւնը, իսկ անկախութեան կերտիչներէն ոմանց արձանները՝ առաջին նախագահին հետ միասին կանգնած են մայրաքաղաքի տարբեր թաղամասերու հրապարակներուն վրայ։ Իսկ Արամ Մանուկեանի, Ստեփան Շահումեանի եւ Ալեքսանդր Միասնիկեանի արձանները կրնան զետեղուիլ Երեւանի տարբեր թաղամասերու հրապարակներուն վրայ…։
Արամ Մանուկեան որեւէ չափանիշով չի կրնար բաղդատուիլ Զօրավար Անդրանիկի եւ Անաստաս Միկոյեանի հետ։ Պշարա Խուրին առաջին նախագահն էր Լիբանանի՝ բայց անոր արձանը կանգնած էր Պէյրութի երկրորդական հրապարակներէն մէկուն վրայ։ Պաթումի ստրկական դաշնագրի անկախութիւնը պարտադրուած էր Թուրքիոյ կողմէ, եւ միայն եօթ հազար քառ. քլմ. նեղլիկ տարածքին վրայ՝ որուն պետութիւնը խիստ կարճատեւ եղաւ, եւ անոր բնակչութեան պաշտպանութեան համար պահանջուած զինուժը արգիլուած էր ունենալ Թուրքիոյ կողմէ։
Անոր նեղլիկ տարածքէն՝ թշնամիին բանակը երթեւեկելու բացարձակ ազատութիւնը ունէր մինչեւ Պաքու, եւ ամբողջ տարածքը կը գտնուէր թշնամի բանակի ներխուժումին անմիջական սպառնալիքին ներքեւ։ Այս պայմաններուն մէջ Արամ Մանուկեան ի՞նչ իրագործումներ կրնար ունենալ՝ մարդկայնօրէն եւ իրապաշտօրէն հեռու դիցաբանութենէ եւ առասպելապատումէ։ Ի՞նչ իրագործումներ՝ երբ երկիրը ամբողջութեամբ կախեալ էր թշնամիի քմահաճոյքէն եւ բարեացակամութենէն, եւ անկախութիւնը միրա՜ժ մըն էր։ Ինչ իրագործումներ՝ որոնք կրնային ոչ թէ գերազանցել, այլ գէթ բաղդատուիլ՝ Զօրավար Անդրանիկի եւ Անաստաս Միկոյեանի իրագործումներուն հետ…։
Վերջապէս, առանց ուրանալու՝ Ա. Հանրապետութեան միայն բարոյական արժէք ունեցող ջանքերն ու նկրտումները, եւ լիովին հասկնալով անոր գործնական անբաւարարութեան առարկայական պատճառները՝ կարելի չէ անոր բարոյական անհետեւանք ջանքերը բաղդատել Բ. Հանրապետութեան գործնական ու ոսկեդարեան իրագործումներուն հետ, իսկ Ա.-ի բարոյական իրագործումները Բ.-ի իրագործումներէն գերազանց նկատելը, կամ աւելի կարեւոր համարելը՝ 70-ամեայ Ոսկեդարը ուրանալու համազօր չէ՞ արդեօք…։ Մինչեւ ե՞րբ պիտի շարունակենք մենք մեզ խաբել՝ թէ բարոյական «յաղթանակ»-ը աւելի կարեւոր է քան գործնական յաղթանակը։
Ա. Հանրապետութեան նման՝ Բ. Հանրապետութիւնն ալ մեծ մասամբ դրսեկ էր (բացի՝ Ա.-ին նախորդող Սարդարապատի յաղթանակէն, եւ Բ.-ին նախորդող Մայիսեան ապստամբութենէն…), բայց Բ.-ը տեւեց եօթ տասնամեակ, եւ իրագործեց մեր նորագոյն Ոսկեդարը՝ հայ մշակոյթի, գիտութեան, կրթութեան, տնտեսութեան, պետականութեան եւ ռազմական ուժի մարզերուն մէջ, զորս առանց կաթիլ մը արիւն կամ քրտինք թափելու՝ ժառանգեց ձրիօրէն Գ. Հանրապետութիւնը, որու օլիգարխիական համակարգի հրէշները՝ թալանեցին սեփականաշնորհումներով, աժանագոյն գիներով, ու քանդեցին եւ քայքայեցին՝ հայաթափելով նաեւ Արեւելահայաստանը (մինչդեռ Բ.-ը իրագործած էր նաեւ պատմական ներգաղթը՝ հայրենադարձութիւնը)։ Բ. Հանրապետութեան իրագործած նոր Ոսկեդարը ոչ ոք կրնայ հերքել՝ այլ կրնայ միայն հաւկուրօրէն ուրանալ, բայց անոր ճշմարտութիւնը կը ճամբորդէ առանց վիզայի…։
Կուսակցութեան մը պատմութեան մեծագոյն հերոսն անգամ չի կրնար աւելի վեր դասուիլ՝ համայն հայ ժողովուրդի պատմութեան Ազգային Հերոսէն…։
Իսկ եթէ պիտի դասուի՝ այդ պարագային ալ Երեւանի կեդրոնական հրապարակին վրայ պէտք է կանգնեցնել Բ. Հանրապետութեան հողատարածքը թրքական ու նացիական զօրքերուն ներխուժումէն պաշտպանած կուսակցութեան լուսաճակատ հերոսներուն արձանները՝ նահատակ Ստեփան Շահումեանի (որ երբ կը գլխաւորէր Պաքուի Կոմունան, եւ հայութիւնը մուսաւաթական թաթարներուն եւ բրիտանական գաղութարարներուն դէմ՝ դաշնակցական Ռոստոմը (Ստեփան Զօրեան), իր դաշնակցական զինուորներով՝ զինակցեցաւ Կարմիր Ստեփանին հետ, եւ մնաց հոն՝ մինչեւ 19 Սեպտեմբեր 1918, հակառակ Պաթումի Յունիսեան ստրկական դաշնագրի պահանջին՝ զինաթափելու դաշնակցական զինեալներն ու Զօրավար Անդրանիկի զօրքը…), կամ Ալեքսանդր Միասնիկեանի, կամ Անաստաս Միկոյեանի, կամ Մարշալ Յովհաննէս Բագրամեանի։
Իսկ եթէ մեր քրոնիկ անմիաբանութեան հետեւանքով չգոյանայ համահայկական համաձայնութիւն՝ կ՚առաջարկենք Բ. Հանրապետութեան կանգնեցուցած Հայկ Նահապետի յուշարձանը փոխադրել Երեւանի կեդրոնական հրապարակ, մինչեւ համահայկական համաձայնութիւն։
Բայց մեր համեստ կարծիքով, մինչեւ Զօրավար Անդրանիկի կիսաւարտ պայքարին յաղթական աւարտը՝ հոն հարկ է որ զետեղուի Զօրավար Անդրանիկի յարացոյց արձանը, որպէսզի չմոռնանք Արարատն ու Արեւմտահայաստանը՝ որոնց նկատմամբ այսօր կը տիրէ ահազանգային անտարբերութիւն մը, դժբախտաբար ե՛ւ Արեւելահայաստանի իշխանաւորներուն, ե՛ւ Սփիւռքի պատեհապաշտներուն մօտ…

ՄԵԹՐ Գ. ՏԷՐՏԷՐԵԱՆ

Պէյրութ, 18 Մարտ 2018

Input your search keywords and press Enter.