Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակին

Արեւմտեան Հայաստան — 24 Ապրիլ 2018 թուականին, պատուոյ նախագահութեամբ Մանդէլեօ-լա-Նապուլէի քաղաքագլուխ Սեբաստեան Լեռօյի՝ Արմենակ Աբրահամեանը նախաձեռնած է արարողութիւն մը, ի յիշատակ Թիւրքիոյ կողմէ 1894-էն մինչեւ 1923 երկարող հայերու դէմ իրականացուած ցեղասպանութեան զոհերուն։ Ահա հատուած մը անոր խօսքէն․

Արեւմտեան Հայաստանի անկախութեան սկզբնական գործընթացի հարիւրամեակին մասին․

Ըստ աւանդութեան, այս տարի եւս մենք հաւաքուած ենք յիշատակելու համար ցեղասպանութեան մը զոհերը, այսինքն այն բնիկ ժողովուրդի զաւակները՝ որոնք զոհ դարձան կազմակերպուած քաղաքական ծայրայեղութեան եւ մինչեւ օրս անոնց ժառանգները կը շարունակեն տուժուիլ ատոր հետեւանքներէն ամբողջ Միջին Արեւելքի տարածքին՝ քանի որ բռնագրաւուած է իրենց երկիրը, հողն ու իրենց բնական պաշարները միջազգային օրէնքի կոպիտ խախտումով, քանի որ չբուժուած Ցեղասպանութիւնը ցեղասպանութիւն է՝ որ պիտի շարունակէ ներգործել ժամանակի ընթացքին ալ:
Բացի այդ, երբ հարցը կը տրուի պատմաբաններուն՝ թէ ի՞նչ պատճառներով կ՛անտեսեն ցեղասպանական կոտորածները, որոնք սկսած են 1894 թուականէն Սասունի տարածքին, ապա տարածուած են ամբողջ Արեւմտեան Հայաստանի վրայ, մինչդեռ պատմաբանները մեզի կ՛ըսեն, թէ իրենք բաւարար ժամանակ չունին յատկացնելու պատմութեան այդ ժամանակաշրջանին:
Ամբողջ դար մը` այո, դար մը բաւարար չեղաւ պէտք եղած ուսումնասիրութիւնները կատարելու, եւ այդ ծիծաղելի պատճառով է որ ան ֆրանսացի պատգամաւորներուն ներկայացուց յուշագիր մը, թէ հայերու դէմ կատարուած ցեղասպանութիւնը արհեստականօրէն վերածուած է «Հայոց ցեղասպանութիւն», մինչդեռ ցեղասպանութիւնը, ոճիրը հայկական չէ՝ այլ թրքական, իբրեւ թէ կատարուած 1915 թուականին։ Խեղաթիւրումը կը շարունակուի՝ եւ զայն ուղղելու համար բաւարար է դիմել ազգային գրադարանի պահուստներուն։ Նաեւ կարելի է կարդալ Ֆրանսայի արտաքին գործոց նախարարութեան դիւանագիտական արխիվներուն մէջ:

Սասունի ողբերգական իրադարձութիւնները՝ 1894 թ․-ի Օգոստոսին եւ Սեպտեմբերին

Սասունի դէպքերը յատկապէս պայմանաւորուած են քրդական վայրագութիւններով՝ Համիդեան կոչուած Բաշի-բոզուքներու գունդերով, եւ տեղական ինքնակառավարման իշխանութիւններու թոյլտւութեամբ։ Եւ ինչպէս կը պնդեն` արդե՞օք ատոնք արդիւնք էին հայերու կողմէ հրահրումներու, եւ կը խրախուսուէին դուրսէն։ Կրնա՞նք ըսել, որ ապստամբութիւն եղած է Օսմանեան իշխանութեան դէմ։ Արդե՞օք հակադարձումը համաչափ եղած է շարժման ուժգնութեան վրայ։ Արդեօք շարժումը այդպիսի պայքարներէ՞ն էր՝ ինչպէս յաճախ տեղի կ՛ունենային տարբեր ցեղերու երկու խմբերուն միջեւ, ձեռք բերելու համար նախիրներ կամ արօտավայրեր: Արդե՞օք զօրամիաւորները կ՛ուղարկուէին այն վայրերը՝ ուր մեղաւորներ կային։ Արդե՞օք այդ զինեալ միաւորները մաս կը կազմէին կանունաւոր բանակին։

Սեբաստեան Լեռօյ՝ Մալնդէլեօ-լա Նապուլի քաղաքապէտը

Բեռլինի պայմանագիրի եւ անոր 61-րդ յօդուածի կամայականութեան հետեւանքով՝ Կարինի (Էրզրումի), Կոստանտնուպոլսոյ, Մարզուանի, Ամասիայի, Կեսարիոյ (Կայսերիի), Եոզղաթի եւ Թոքաթի մէջ տեղի ունեցան անկարգութիւններ։ Զանոնք դաժանօրէն եւ անխղճօրէն ճնշեցին եւ ատոր հետեւեցաւ դատական հայց ընդդէմ աւելի քան հարիւր յիսուն մարդու՝ կամայականօրէն ձեռբակալուած առանց հաշուի առնելու ապստամբներ էին թէ բոլորովին խաղաղ մարդիկ։
Սակայն Սասունի շրջանն էր՝ որու հայ քաղաքացիական բնակչութիւնը առաջին հերթին ենթարկուեցաւ համակարգուած ոչնչացման եւ մեթոդական ծրագիրին:
“1894 թ.-ի Ամռան ջիհադի կոչերէն ետք՝ բաշի-բոզուք քրդերն ու թիւրք զինուորները մորթեցին տղամարդկանց եւ կանանց, եւ անպաշտպան մայրերն իրենց ձեռքերով ծածկեցին իրենց աղաղակող երեխաներու բերանները՝ որպէսզի անտառ փախչելու ճամբուն վրայ չբացայայտուէին ոճրագործներուն կողմէ, սակայն անոնք քարերու եւ թուփերու տակ թաքնուած հարիւրաւոր մանուկները մորթեցին, յղի կանանց դիահերձցին եւ անոնց պտուղները սուիններու վրայ ամրացնելով քալեցին։ Աղջիկներուն բաժնեցին իրենց միջեւ թիւրք զինուորականներն ու քիւրդ զինեալները, բռնաբարեցին զանոնք հագուրդ տալով իրենց կիրքերուն, եւ վերջապես վայրագութեան հրեշաւոր վարժանքով փամփուշտներու կրակոցներով լեցուցին անոնց որովայններն ու գանգերը․․․”։

Հատուած Սենատի պալատին մէջ Ժան Ժորէսի ելոյթէն՝ 1896 թ.-ի Նոյեմբեր 3-ին:

Իրօք, Սասունի փաստերը գրաւեցին հասարակական կարծիքն ու Ֆրանսան, որ տեղւոյն վրայ հիւպատոս ունէր։
Այս հիւպատոսն ամէն օր քաղաք առ քաղաք, գիւղ առ գիւղ նշած է այդ աղէտի հետեւանքները: Այս նախճիրը որ շարունակուեցաւ ամբողջ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ՝ ընդգրկեց նաեւ Կիլիկիան, եւ 300․000 զոհերու պատճառ դարձաւ։
Եւ ոմանք դեռ կ՛ուզեն որ հաւատանք՝ թէ հայերու դէմ ցեղասպանութիւնը սկսեցաւ 1915 թուականին․․․

Առաջին համաշխարհային պատերազմի աւարտը

Ինչպէս արդէն յայտարարեցի՝ Ֆրանսան յարգանքի արժանացաւ 1915 թուականի Ամռան ցեղասպանութենէն վերապրած Մուսա լեռցիները փրկելով, ապա 1916 թ․-ի Նոյեմբեր 15-ին ձեւաւորելով Արեւելեան Զօրագունդը, որ պիտի դառնար Հայակական Զօրագունդ՝ որպէս Արեւմտեան Հայաստանի ապագայ ազգային բանակի միջուկ:
Սակայն Առիստիդ Բրիանդի կառավարութիւնը՝ որ այս նողկալի ցեղասպանութեան առաջին վկաներէն մէկն էր, Արեւելեան Գունդը ուղարկելէ ետք ազատագրելու Կիլիկիան, որ կ՛ընդգրկէր Ադանան, Անտիոքն ու Աֆրինը՝ 1921 թ․-ի Հոկտեմբերի բանակցութեամբ որոշեց Կիլիկիան 99 տարիով փոխանցել քեմալիստական վարչակարգին։
1921-2020 թուականներուն կապը մենք աւելի լաւ կ՛ըմբռնենք, եւ թէ ինչո՞ւ Էրդողանը այս տարուայ Յունուար 5-ին՝ այսինքն Մարաշի Հայերու ցեղասպանութեան օրը, եկած էր Նախագահ Մակրոնէն կանանչ լոյս խնդրելու, ներխուժելու համար Աֆրին։

Իրավիճակը՝ այսօր

Ետ մահու գնդապետի կոչում ստացած Առնոդ Բելտրամը զոհն է այս ջիհադին՝ որն սկսած է 1894 թուականին եւ ներկայիս կը տարածուի Միջին Արեւելքէն մինչեւ Եւրոպայ։ Դադրեցնելով քաղաքացիները պաշտպանելու լիազօրութիւնն ու մերժելով վաւերացնել Սեւրի դաշնագիրը՝ Արեւմուտքն ու անոր կախարդ աշակերտները իրենց մարդկային հզօր ուժերու վերջին միջամտութեամբ Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին անոնք հրէշ մը ստեղծեցին, որ կը բախուի Եւրոպայի դռան։ Անոնցմէ ոմանք նոյնիսկ կը հանդգնին անոնց հետ սիրաբանիլ՝ որոշ օգուտներ քաղելու համար։
Սակայն այդ հրէշը կանգնեցնելու համար միակ լուծումը կը մնայ խստօրէն կիրառումը միջազգային օրէնքին, որ որոշուած է 1920 թուականին։
Ինչպէս որ դուք լաւ կ՛ընկալէք սիրելի բարեկամներ եւ հայրենակիցներ՝ միջազգային օրէնքին պէտք է վերադառնալ եւ կիրառել այդ հիմքերով, այլապէս մենք պիտի շարունակենք «մեր անկումը՝ քաոսային եւ բարբարոսական անդունդին մէջ»:
Իրոք, սա յուսադրող կանխատեսում մը չէ, բայց կ՛արտացոլէ հայերու կրած տառապանքները՝ քիչ մը աւելի քան մէկ դար առաջ, բայց ան կանխատեսում է որ չի կրնար իրականացուիլ՝ եթէ մենք միասնաբար կատարենք լաւագոյն ընտրութիւնը, նաեւ այն պատճառով որ մենք այսօր միասնական ենք՝ ընելու համար լաւագոյն ընտրութիւնը։
Շնորհակալութիւն ուշադրութեան համար։

Ժան Ղազարոսեան — AACFROA-ի նախագահ

Սրբազան հայր Տարօն Ճերեճեան

Input your search keywords and press Enter.