1894 -1923թթ-ուն Օսմանյան կայսրութեան մէջ (Արեւմտեան Հայաստան) հայերուն դէմ կատարուած ցեղասպանութեան հետեւանքով մօտ 500․000 հայ երեխաներ սպաննուած են, այրուած, թունաւորուած, խեղդամահ կամ սովամահ եղած եւ մահացած են զանազան հիւանդութիւններէ։ Անոնցմէ շատերը որբ մնացած էին եւ բռնի ուժով իսլամացուած։

Հայաստանի միութիւնները, կրօնական կազմակերպութիւնները, օտարերկրեայ բարեգործական հիմնադրամները (Միջին Արեւելքի Ամերիկեան օգնութեան կոմիտէն, Լոնդոնի քաղաքապետի հիմնադրամը, Դանիմարկի կանանց միութիւնը, Ռուսաստանի Կարմիր խաչը, Ռուսաստանի քաղաքներու միութիւնը), ինչպէս նաեւ շարք մը միջազգային կազմակերպութիւններ (Կարմիր խաչ, Ազգերու Լիգա) քրտնաջան կ՛աշխատէին, որպէսզի մազապուրծ եղած երեխաները փրկէին վրայ հասնող մահի ճիրաններէն՝ զանոնք հեռացնելով կայսրութեան սահմաններէն։

Մահուան սպառնալիքի ներքոյ գտնուող հայ որբերուն տարհանումը կը նախատեսուէր ապահովելու համար անոնց ֆիզիկական անվտանգութիւնը եւ լուծելու այն խնդիրները՝ որոնք կապուած էին անոնց ընդհանուր եւ ազգային կրթութեան հարցերուն հետ:

Վերը նշուած կազմակերպութիւնները տարհանեցին այն որբերը, որոնք կերպով մը  կը գոյատեւէին անապատներու կամ անտառներու մէջ, ինչպէս նաեւ այն երեխաները՝ որոնք կը թափառէին փողոցները մահմեդական ընտանիքներէ եւ թրքական պետական մանկատուներէ փախչելնուն պատճառով։

Այն հայ երեխաները, որոնք կը գտնուէին պատերազմական գօտիէն ներս՝ նոյնպէս տարհանուեցան։ Տարհանումները կ՛իրականացուէին ռուս եւ բրիտանացի ռազմական ջոկատներու կողմէ։ Հայերուն դէմ կատարուած ցեղասպանութեան տարիներուն՝ հայ որբերու ամենազանգուածային տարհանումը տեղի ունեցած է Մուսա լեռան հերոսական ինքնապաշտպանութեան ընթացքին:

1915 թ.-ի գարնան՝ երիտթրքական կառավարութիւնը սկսած էր իրականացնել Արեւմտեան Հայաստանի եւ Օսմանեան կայսրութեան այլ տարածքներուն գտնուող հայերու տեղահանման եւ ոչնչացման իրենց ծրագիրը:

Յուլիսի 30-ին Միջերկրական ծովի ափին տեղակայուած Սուեզիի շրջանին (Հալէպ, Անտիոք) 6 հայկական գիւղերու բնակչութիւնը (աւելի քան 6․000 մարդ) տեղահան ընելու հրամանը արձակուած էր: Բնակչութեան փոքրամասնութիւնը հնազանդեցաւ հրամանին, մինչդեռ մնացածը, մօտ 5000 հայեր, բարձրացան Մուսա լեռ եւ ինքնապաշտպանութիւն կազմակերպեցին, որ տեւեց 53 օր: Ֆրանսական ռազմածովային նաւերը «Գիշէն» եւ «Ժաննա դ’Արկ», օգնութեան հասան միայն վերջաւորութեան: Երկու օրուայ ընթացքին անոնք Պորտ Սաիդ տեղափոխեցին 4,058 մարդ։

Այդ ժամանակ բազմաթիւ երեխաներ՝ որոնք ծնեցան ֆրանսական նաւերուն մէջ, անուանուեցան «Գիշէն» կամ «Սվոբոդնայա»։ Մօտաւորապէս 1.553 երեխայ տեղափոխուած է Մուսա լեռէն Պորտ Սաիդ: Միեւնոյն ժամանակ, հայ երեխաներու տարհանումը կ՛իրականացուէր նաեւ Խնուսէն, Վանէն, Բաղէշէն եւ այլ վայրերէ:

1921-1922թթ.-ուն Փոքր Ասիոյ մէջ քեմալական ազգայնական շարժման տարածմամբ՝ Օսմանեան կայսրութեան որբանոցներուն մէջ հայ երեխաներուն համար վտանգաւոր իրավիճակ  ստեղծուեցաւ։

Իրավիճակը յատկապէս սրուեցաւ քեմալականներուն կողմէ Կիլիկիոյ մէջ հայերու ջարդերը իրականացնելէ ետք, որուն հետեւանքով բազմաթիւ Կիլիկեցի հայեր Այնթապէն, Մարաշէն, Մերսինէն եւ այլ տարածքներէ ստիպուած եղան լքելու իրենց հայրենիքը:

1921 թ.-ին Կիլիկիայէն հայերու վերջին զանգուածային տարհանման ընթացքին՝ Կիլիկիայէն Հալէպ, Բէյրութ, Դամասկոս եւ Ալեքսանդրիա տեղափոխուեցան մօտ 7.500 հայ որբեր: Անոնցմէ շատերը յայտնուեցան Ազգային խնամակալութեան եւ Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութեան հովանիին տակ:

Հայ երեխաներու տարհանման ուշագրաւ դրուագներէն մէկը 1921 թ.-ի Դեկտեմբերին Բասրա վիլայէթի Նահր-Օման գիւղին մէջ գտնուող Երուսաղէմի հայ փախստականներու ճամբարէն մօտ 816 հայ որբերուն տեղափոխումն էր: Զիրենք ընդունեցին Երուսաղէմի Հայոց պատրիարք Արքեպիսկոպոս Եղիշէ Դուրեանը, շարք մը ազգային գործիչներ ու շատ ու շատ տեղաբնակ հայեր:

1915-1923թթ.-ուն երիտթիւրքերու եւ քեմալականներու կողմէ իրականացուող հայերու ջարդերուն հետեւանքով՝ հազարաւոր որբացած հայ երեխաներ Օսմանեան կայսրութեան մէջ մահուան սպառնալիքի տակ էին:

1922 թ.-ի Փետրուար 7-ին Հալէպի մէջ հանդիպում տեղի ունեցաւ Միջին Արեւելքի Ամերիկեան օգնութեան կոմիտէի ներկայացուցիչներուն եւ Կիլիկիոյ կաթողիկոս Սահակ II- ի գլխաւորած հայկական պատուիրակութեան միջեւ: Հանդիպումը կը գլխաւորէին Սահակ II-ն ու Յարութիւն քահանայ Եսայեանը:

Խորհուրդը որոշեց որբ երեխաներն իրենց ապաստարաններէն տեղափոխել Սուրիա եւ Լիբանան: Հիւսիսային եւ հիւսիսարեւելեան շրջաններէն հայկական որբերները պէտք է ուղարկուէին Յունաստան եւ Կովկաս:

Միջին Արեւելքի Ամերիկեան օգնութեան կոմիտէի որոշմամբ՝ Քրիստոնեայ  որբերը (յոյն եւ հայ) ուղարկուեցան Կոստանդնուպոլիս, այնուհետեւ ծովային ճանապարհով Յունաստան։ Այնտեղ, որբերը բաժնուեցան 13 ապաստարաններու միջեւ: Թրակիայէն որբերը ուղարկուեցան Ռոմանիա եւ Բուլղարիա, իսկ Իզմիրէն Յունաստան՝ Մարիս գետով:

Միջին Արեւելքի Ամերիկեան օգնութեան կոմիտէի Ուրֆայի մասնաճիւղի աշխատակիցները՝ Յակոբ Կիւնզլերին եւ անոր կնոջ՝ Էլիզաբեթին, վստահուեցաւ հարաւային եւ հարաւ-արեւելեան շրջաններէն որբերու տեղահանման եւ խնամքի հարցը (Ուրֆա, Մարդին, Խարբերդ, Մալաթիա շրջաններ)։ 1922 թ.-ի Ապրիլին՝ ամուսինները կազմակերպեցին շուրջ 5000 որբ երեխաներու աննախադէպ տարհանում։

Ըստ Ջ. Կիւնզլերի կազմած զեկոյցին՝ շուրջ 8.000 հայ երեխաներ տարհանուեր են Թիւրքիոյ հարաւային եւ հարաւ-արեւելեան շրջաններէն ու բաժանուեր են Սուրիոյ եւ Լիբանանի մանկատներուն միջեւ:

1922 թ.-ի Սեպտեմբերին՝ Զմիւռնիոյ ջարդերուն ժամանակ, Միջին Արեւելքի Ամերիկեան օգնութեան կոմիտէի անդամ Սառա Կորնինգի ջանքերուն շնորհիւ մօտ 5000 յոյն եւ հայ որբեր տարհանուեր են քաղաքէն։ Երեխաները Ամերիկեան ռազմանաւերով տեղափոխուեր են Յունաստան ։

Ի վերջոյ, տարհանման աշխատանքներուն որպէս արդիւնք՝ հայերուն դէմ իրականացուած ցեղասպանութենէն փրկուեցան հազարաւոր հայ որբեր:

Գ. Բարտոնի տուեալներուն համաձայն, Միջին Արեւելքի Ամերիկեան օգնութեան կոմիտէի գործունէութեամբ 1922-1923թթ.-ուն տարհանուեր են մօտ 30.000 հայ եւ յոյն որբ երեխաներ։

 

Ֆրանսական ռազմանաւերով տարհանուած Մուսալեռցիներ՝ Պորտ Սաիդի մէջ, 1915

Սառա Կոռնինգի կողմէ տարհանուած երեխաները, 1922 թ․

Թիւրքիայէն տարհանուած Հայ որբերու խումբ մը, 1922 թ․

Թիւրքիայէն տարհանուած 1․400 որբեր, որոնք պատսպարան գտած են Ղազիրի (Լիբանան) որբանոցին մէջ։

Միջին Արեւելքի Օգնութեան Ամերիկեան Բարեգործական Կոմիտէի աշխատաւորներուն կողմէ տարհանուած որբ երեխաները՝ նաւ կը բարձրանան 1922 թ․

Փոքրիկ որբերը քարափին՝ նաւը կը սպասեն, 1922 թ․

Խարբերդէն տարհանուող Հայ երեխաներու խումբ մը, 1922 թ

130 հոգիէ բաղկացած Հայ որբերու առաջին խումբը, 8․000 տարհանուածներէն, երկօրեայ դժուար ճանապարհորդութենէ ետք հանգստանալու պահին։

Ջակոբ Քիւնզլերի Թիւրքիայէն տարհանած հաշմանդամութիւն ունեցող երեխաներ, 1922 թ․

Մուսա Լեռէն տարհանուած երեխաներ, Պորտ Սաիդի մէջ, 1915 թ

Մուսա Լեռէն Պորտ Սաիդ տարհանուած երեխաներ, 1915 թ․

Ուրֆայէն տարհանուած Հայ որբեր, քրդական Սուրուջ գիւղին մօտ, 1922 թ

Թիւրքիայէն տարհանուող Հայ որբերու խումբ մը, 1922 թ․

Հայ որբերը՝ Երուսաղէմի մէջ, 1922 թ․

Նահր Օմանէն Երուսաղէմ տարհանուած 816 Հայ երեխաներ, 1921 թ․

Թիւրքիայէն տարհանուած հազարաւոր որբ երեխաներէն խումբ մը։ Անոնք պարտադրուած են լքելու իրենց պատմական հայրենիքը, 1922 թ․

Թիւրքիայէն 8․000 Հայ որբերու տարհանման ուղիները, կազմակերպուած Ջ․ Քիւնզլերի կողմէ, 1922 թ․

Միջին Արեւելքի Օգնութեան Ամերիկեան Բարեգործական Կոմիտէի աշխատաւորներուն կողմէ տարհանուած ոևբ երեխաները՝ նաւամատոյցի մօտ 1922 թ․

Խարբերդէն տարհանուած Հայ երեխաներու 5․000 հոգինոց խումբ մը, 1922 թ․։

 

Input your search keywords and press Enter.