Այսօր Խրիմեան Հայրիկի ծննդեան օրն է

Խրիմեան Հայրիկ (Մկրտիչ Ա. Վանեցի, 4 Ապրիլ, 1820, Վան — 29 Հոկտեմբեր, 1907, Երուսաղէմ), հայ եկեղեցւոյ 125-րդ կաթողիկոս, հասարակական-քաղաքական եւ հոգեւոր-մշակութային գործիչ, մտաւորական ու գրող։

Մկրտիչ Խրիմեան ծնած է Վան 1820-ին։ Կանուխէն որբ մնալով կը մեծնայ հօրեղբօր խնամքին տակ։ 1847-ին կը մեկնի Պոլիս ուսումը շարունակելու նպատակով, սակայն նիւթական դժուարութիւններու հետեւանքով կը դասաւանդէ հայերէն լեզու՝ Պոլսոյ Խասգիւղի հայ աղջկանց դպրոցին մէջ։ Ընտանեկան ողբերգութիւններէ ետք, կը յարի եկեղեցւոյ ճամբով ժողովուրդին ծառայելու առաքելութեան։ Կ՚ըլլայ վանահայր ու Հայաստանի հողին վրայ առաջին տպարանի հիմնադիր, խմբագիր-հրատարակիչ, ապա կը հասնի Պոլսոյ մեր պատրիարքութեան աթոռին։ Մասնակից կը դառնայ մեր Ազգային սահմանադրութեան մշակումին ու յարակից զարգացումներու, նուաճումներու։ Կը պայքարի ժողովուրդի ներազգային իրաւունքներուն ի խնդիր, ընդդէմ Օսմանեան ու Ռուսական կայսրութիւններուն։ 1854-ին Աղթամարի մէջ կը ձեռնադրուի Վարդապետ, նախորդ տարին արդէն կորսնցուցած մայրը, կինը եւ զաւակը։ 1854-էն մինչեւ 1857 Պոլսոյ մէջ կը մասնակցի Ազգային Սահմանադրութեան շարժման եւ կը հրատարակէ «Արծուի Վասպուրական» ամսաթերթը։ Վերադառնալով Վան[1], կը հաստատուի Վարագայ Վանք[3], ուր կը շարունակէ հրատարակել սոյն թերթը։ 1862-ին կ՛ընտրուի Տարօնի առաջնորդ եւ կը փոխադրուի Մշոյ Սուլթան Սուրբ Կարապետ վանք՝ իրեն հետ տանելով թերթը, վերանուանելով զայն «Արծուի Տարօնոյ»։

1869-ին կ՛ընտրուի Պոլսոյ պատրիարք, ուր կը գործէ երեք տարի։ Ժողովուրդը զինք կը կոչէ «Հայրիկ» ի յարգանս իր տարած հայրենասիրական գործերուն։ Խրիմեան Հայրիկ Որպէս պատրիարք՝ Պոլսոյ ազգային ժողովի քննարկման առարկայ կը դարձնէ 1860-ին ընդունուած Ազգային սահմանադրութեան վերանայման, գաւառահայութեան հարստահարութեան, գաւառներու հոգեւոր առաջնորդներու ընտրութեան հարցերը: Կը պայքարի գաւառական երեսփոխաններու թիւը Պոլսոյ հայոց ազգային ժողովին մէջ աւելցնելու համար: Անոր նախաձեռնութեամբ կը ստեղծուի գաւառահայութեան հարստահարութիւնը քննող յանձնաժողով մը, որու կազմած տեղեկագիրը Պոլսոյ ազգային ժողովը 1872-ին կը ներկայացնէ Բարձր դրան: Այդ գործունէութիւնը թրքական կառավարութեան եւ Կոստանդնուպոլսոյ հայ մեծահարուստներու դժգոհութիւնը կը յարուցէ, որու պատճառով 1873 Օգոստոսին ան կը հրաժարի պատրիարքութենէն: Իբրեւ Պերլինի վեհաժողովի (1878) հայկական պատուիրակութեան ղեկավար՝ նախապէս կ’այցելէ եւրոպական մեծ տէրութիւններ (Գերմանիա, Անգլիա, Ֆրանսա, Իտալիա) կը տեսակցի պետական պաշտօնեաներու հետ եւ կը փորձէ ձեռք բերել անոնց բարեացակամութիւնը Հայկական հարցի լուծման համար: 1878-ին կը նախագահէ Պերլինի վեհաժողովին մասնակցող հայ պատուիրակութեան նպատակ ունենալով հայկական վիլայէթներու մէջ բարենորոգումներու գործադրութեան օրակարգը։ «Սան Ստեֆանոյի» դաշնագրի հայանպաստ 16-րդ յօդուածը կը դառնայ 61-րդ յօդուած Պերլինի ժողովին:Հիասթափելով վեհաժողովի արդիւնքներէն՝ կը փոխէ իր դիրքորոշումը եւ ժողովուրդին ազգային-ազատագրական պայքարի կոչ կ’ընէ, ներշնչելով նշանաւոր «Հերիսայի կաթսան եւ երկաթէ շերեփ» առակի պատմութեան։ 1879-ին Խրիմեան Հայրիկ կ’ընտրուի Վասպուրականի հոգեւոր առաջնորդ, եռանդուն գործունէութիւն ծաւալելով նահանգին մէջ, կ’օժանդակէ Վանի «Սեւ խաչ» եւ Կարինի «Պաշտպան հայրենեաց» ազգային-ազատագրական գաղտնի կազմակերպութիւններու ստեղծման ու գործունէութեան: Խրիմեանի անուան հետ կապելով արեւմտահայ գաւառներու ժողովրդական յուզումները՝ 1885-ին Բարձր դուռը զինք կը կանչէ Կոստանդնուպոլիս: Հակառակ խիստ հսկողութեան՝ այդտեղ նոյնպէս կը ծաւալէ հասարակական գործունէութիւն: Ազգային ժողովը իր նախաձեռնութեամբ թրքական կառավարութեան կը ներկայացնէ երկու տեղեկագիր-բողոքագիր՝ հայ գաւառներու օրըստօրէ վատթարացող վիճակին մասին: 15 Յուլիս, 1890-ին Գում Գափուի ցոյցէն ետք թրքական կառավարութիւնը զինք կ’աքսորէ Երուսաղէմ:

Մայիս 1892-ին կ՛ընտրուի Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս։ Սակայն սուլթանը չի համաձայնիր Խրիմեանը ազատ կացուցել թրքահպատակութենէն եւ միայն 13 ամիս ետք, Ռուսիոյ ձարին միջնորդութեամբ, անոր կը թոյլատրուի Ս. Էջմիածին երթալ:Յունիս 1893-ին ընտրութիւնը կը վաւերացուի եւ Սեպտեմբերի 26-ին կ’օծուի Ամենայն հայոց 125-րդ կաթողիկոս ։ Մկրտիչ Խրիմեանի գերեզմանը՝ Էջմիածին 1895թ.-ին մեկնած է Ս. Փեթերսպուրկ, ներկայանալով Նիկոլա Բ. ցարին, Արեւմտեան Հայաստանի մէջ խոստացուած բարենորոգումներու իրականացման խնդրագիրով մը: 1894-1896 արևմտահայերու ջարդերուն ատեն, իր կարելին ըրած է նիւթապէս օգնելու գաղթականներուն, պայմաններ ստեղծելու հայրենի երկիր վերադառնալու համար: Յատկանշական դէպքեր պատահած են Հայրիկի գահակալութեան ատեն, որոնցմէ ամէնէն նշանաւորն է՝ հայ եկեղեցական կալուածներու գրաւումը ձարական իշխանութիւններու կողմէ։ Հայրիկի եւ ժողովուրդին ընդդիմութիւնը պարտադրած են ձարին ետ առնել իր որոշումը։ Մկրտիչ Ա Վանեցիի օրով, Ս. Էջմիածին վանքին մէջ կառուցուած է նոր հիւրանոց, Սինոտի նոր շէնքը, թանգարան եւ նոր մատենադարան: Հայրիկ կը մնայ կաթողիկոսական աթոռին վրայ մինչեւ իր մահը՝ 1907։

Հայ­րի­կի ա­ճիւն­նե­րը ի­րենց մնա­յուն դամ­բա­րա­նը ու­նե­ցան Ս. էջ­միած­նի ­Մայր ­Տա­ճա­րի մուտ­քին։

Input your search keywords and press Enter.