Հայ տատիկի համր լռութիւնը

ԿԱՐԻՆ- Ֆարիդ Բուջելլալի “Հայ տատիկս” պատկերազարդ վէպի հրատարակութիւնը համընկաւ Ապրիլի 24-ին։ Գիրքը կը սկսի Ֆրանսա ծնած ու մեծցած Ալժերիացի Ֆարիդի հայազգի տատիկին հետ ծանօթանալու պատմութեամբ:

Անկարա ապրող որեւէ մէկուն, ինչպէս նաեւ Արևմտեան Հայաստանի այլ քաղաքներու շատ մը բանկիչներուն համար անհնար է քալած չըլլալ հայերու ձգած հետքերով։

Տան ներսը թէ դուրսը, այգիին մէջ նստած, թանգարանի մէջ ցուցադրուած որեւէ տեղական տարազ կամ ալ հին լուսանկար դիտելով, հնարաւոր է, որ դուք վայելէք հնագոյն մշակոյթի ժառանգութիւնն ու ինքնութիւնը: Թէեւ դուք այդ բոլորի ժառանգորդը չէք:

Հնարաւոր է նաեւ, որ ձեր տունը կը գտնուի հայ ընտանիքի մը պատկանող տան աւերակներուն վրայ կառուցուած շէնքին մէջ, անոր հարեւանութեամբ գտնուող այգին հին հայկական գերեզմանոց ըլլայ, ձեռքով հիւսուած  հագուստը՝ ըստ էութեան, պատկանած ըլլայ հայ կնոջ մը:

Եթէ քիչ մը ուշադիր նայիք հին լուսանկարներուն, ապա կրնաք տեսնել այն մարդկանց թափառող ուրուականները, ովքեր աքսորուեր են իրենց տուներէն, հայրենիքէն։

Ես, մեր ընտանիքի մեծերուն այցելելու նպատակով մանուկ ժամանակ յաճախ գացեր եմ Նիղդէ, եւ տասնեակ տարիներ կանգուն մնացած ամառանոցներու աղիւսէ պատերուն, փայտէ ցանկապատներուն մատներս քսելով, իմ մէջս կուտակուող պատմութիւններու հերոսներուն հետ դեռ աւելի ուշ պէտք է ծանօթանայի։ Մինչդեռ, անոնցմէ շատերուն հետ երկար ժամանակ հարեւանութիւն ըրեր ենք։

Ես դեռ պէտք է հասկնայի, որ որպէս  հայհոյանք հնչող Հայու նկարագիրը կը զուգորդուէր սեռական բնոյթի  եւ ատելութեամբ լեցուն, զզուելի անեկդոտներու հետ։

Սուր գրիչի տէր “յարգելի” գրողներու արհամարհանքով եւ թշնամանքով լեցուն խօսքերուն բովանդակութիւնը դեռ պէտք է ցաւ պատճառէին ինծի :

 

1915 թուականի Ապրիլ 24-էն յետոյ տուներու, սրճարաններու, եկեղեցիներո, խանութներու եւ շուկաներո մէջ ընթացող կեանքը պիտի դատապարտուէր լեռներու, անապատներու մէջ ծարաւի, սովի, հիւանդութեան եւ վերջապէս զանգուածային սպանութիւններու:

Իրենց լռութեամբ կամ ալ ատելութեամբ ակամայէն հանցակից դարձած հայրենակիցները, դէպի մահուան գիրկն ուղարկուած հայերու հասցէին յետագային պիտի ըսէին «շատ լաւ մարդիկ, լաւ արհեստաւոր, տաղանդաւոր վարպետ ու դերձակ»: Անոնք պիտի չգիտակցէին, որ  այդպիսով կը փորձեն մեծարել ,անոնք:

 

 

Հայ տատիկս, Ֆարիդ Բուջելլալ, թարգմանիչ՝ Հանդէ Թոփալօղլու Հարթմանն, Արաս հրատարակչութիւն, 2019 թիւ

 

Այս ողբերգական եւ կիսափաստագրական պատմութենէն կը հետեւինք ենթադրաբար Կոստանդնուպոլիս ծնած Մարի  Պետրոսի Կարամանեանի ճանապարհը դէպի Ալժերիա, այնտեղէն ալ Ֆրանսայի Թուլոն քաղաք։

 

Ամուսինի մահէն ետք Ֆարիդի տատիկը իր որդիի ընտանիքին հետ կը տեղափոխուի Թուլոն: Ֆարիդը, մահմեդականութիւն դաիանող իր հօր հակառակ, կը նկատէ տատիկի պարանոցին խաչը, եւ այդժամ կ’իմանայ միայնակ մնացած ինը տարեկան աղջկայ կեանքի յետագայ պատմութիւնը, որ թոյնի պէս կը խառնուի իր առօրեայ կեանքին:

 

Ան կը նախընտրէ բերանբացութօւն չընել, յետագայ սերունդներուն չփոխանցել աքսորի եւ կոտորածի յառաջացուցած վիրաւորանքներն ու թշնամանքը: Ատոր կը նպաստէր նաեւ հաւաքական յիշողութենէն ջնջելու անհնարինութիւնն ու փոփոխական քաղաքականութեան ազդեցութիւնը: Այդ լռութիւնը երեխաներու եւ թոռներու ինքնութիւնը կերտելու գործի ամենակարեւոր բացթողումը պիտի ըլլար:

 

Հակառակ ատոր՝ Ֆարիդը ի հիճուկս Ֆրանսա ապրող իր հօր, կրելով տատիկի սուգը, ինքն իրեն ամբողջացնելու համար այդ բացթողումի կարիքը կը զգար:

Մարիի այդ բացը լրացնելուն սպասող մէկը եւս կար՝ Թուլոնի յայտնի վիրաբոյժ հայազգի բժիշկ Ռանուկեանը: Մարիի լռութենէն եւ անմարդամոտ վերաբերմունքէն անճարացած’ Ռանուկեանը անգամ մը այս անմոռաց խօսքերն ըսաւ. ❝Մեր եւ ձեր սերունդներուն միջեւ եղած տարբերութեան մէկ մասնիկն  ալ սա է, դուք կ’ուզէք մոռնալ ձեր ապրածները, իսկ մենք մեր չապրած բաները կ’ուզենք յիշել❞:

Որպէս յաջորդ սերունդ, մենք մտահոգուած ենք անցեալի առերեսմամբ: Եթէ այն քաղաքական բնոյթի է, անձամբ մեր ընտանիքով, պատրաստ ենք առերեսուելու  նոյնիսկ պետութեան իրագործած բռնութեան հետ:

Գուցէ այդ է պատճառը, որ մենք եսասիրաբար ու սառնասրտօրէն մեր նախկին սերունդներուն կը ստիպենք յիշելու իրենց հոգեկան վնասուածքները:

Սակայն մոռցուածը չի կորիր:

Այդ ամենը իր գիրքի վերջին էջերուն աւելցուցած բովանդակութեան մէջ կը նկարագրէ նկարազարդող Բուջելլալի ընկեր Մարտին Լագարջետտէն:

 

Մարի տատիկին երբէք չլքած աղքատութեան վախը’ որեւէ պահի, առանց ճամպրուկի փախուստի պատրաստ հոգեվիճակը, անկախ եղանակէն՝ քանի մը շերտ հագուստներով պարուրուելու սովորութիւնը աչքի կը զառնէր:

“Իսկ ի՞նչ անուն տալ այն մտասեւեռման, երբ Թուլոնի նաւահանգիստին թրքական նաւ մը կը մօտենար, Մարին ինքզինք կը փակէր տան մեջ, կը հարցնէ գրող Լագարջետտէն:

 

Ձեռքին մնացած միակ լուսանկարին մէջ պատկերուած ողջ ընտանիքէն միայն Մարիին բախտ վիճակուեր էր ապրելու:

Ամուսինը՝ Մուսան ալ Ալժէրիայէն Կեսարիա գաղթած արաբ մըն էր, փոքրիկ աղջկան՝ Զուբիդային Կեսարիայէն Ալժէրիա գաղթելու ժամանակ Թունուսի մէջ ստիպուած կ’լլայ յանձնելու որդեգրման: Ետ վերցնելու ժամանակ կ’իմանայ, որ մահացեր է:

Ոչ տեղաբնակներ Մարին եւ  իր բախտակիցները, վախը եւ տառապանքն իրենց յուշերուն մէջ թաքցնելով, մեռնելով ու ապրելով, տեղէ տեղ կը քաշկռտուէին՝ կառչելով կեանքի փեշերէն:

 

Input your search keywords and press Enter.