Խօսք ՆԱԶԱՐԷԹ ՍՐՄԱՔԵՇԵԱՆԻ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ

ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ — 2019 թուականի Դեկտեմբեր 31-ին կեանքէն հեռացաւ նշանաւոր ազգային –հասարակական գործիչ, մեծ հայրենասէր եւ փառապանծ գերդաստանի հայր իմ ազնիւ ու հոգատար աւագ եղբայր Նազարէթ Սրմաքէշեանը։

Նազարէթ Սրմաքէշեանը ծնած է 1926թ.-ի Հոկտեմբեր 6-ին նշանաւոր գրող, մանկավարժ, հասարակական գործիչ, 1915թ․-ին թրքական եաթաղանի զոհ գացած Երուանդ Սրմաքէշխանլեանի (Երուխան) մերձաւոր ազգական Հրանդ Սրմաքէշեանի ընտանիքին մէջ:

Հրանդ Սրմաքէշեանը ծնած է 1880թ.-ին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ եւ մանուկ հասակէն զգացեր է հայերու նկատմամբ թրքական իշխանութիւններու գործադրած բռնութիւններու սարսափները: Անոր մօտ անջնջելի հետք թողած են 1890-ական թուականներու սուլթան Աբդուլ Համիդի կազմակերպած հայկական ջարդերը:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը Հրանդը հազարաւոր հայ երիտասարդներու հետ տարուեր է թրքական բանակ: Հայ երիտասարդներուն թրքական բանակի մէջ ոչ միայն զէնք չեն տուած, այլեւ համազգեստով ու սննունդով չեն ապահոված: Անոնց օգտագործեր էին որպէս զինամթերք ու սննդամթերք փոխադրող բեռնակիր: Զինուորները սնուած են կանաչեղենով: Շատերը սովէն մահացեր են:

Հրանդը մասնագիտութեամբ թիթեղագործ էր, ինչը փրկեց զինք ստոյգ մահէն: Թրքական հրամանատարին պէտք եղած է լապտեր ունենալ: Հրանդը պատրաստեր է այդ լապտերը, որուն դիմաց հրամանատարէն ստացեր է երկու հաց: Այդ հացը Հրանդը բաժնած է հիւանդ հայ զինուորներուն:

Թիւրք հրամանատարը Հրանդին իր հետ տարեր է Հալէպի ռազմաճակատ: Այստեղ մէկ տարի մնալէն ետք, Հրանդին յաջողեր է վերադառնալ Կոստանդնուպոլիս: Ան իր հետ տարեր է ջարդէն փրկուած երկու հայ որբի:

Կ. Պոլիս մեկնող շոգեքառքի վագոններուն մէջ տեղ չէ եղած եւ Հրանդը որբերուն հետ տեղաւորուեր է վագոններէն մէկու տանիքին:

Անտանելի շոգին պատճառով կայարաններէն մէկուն՝ թիւրք զինուորները հարկադրեր են Հրանդին ու որբ երեխաներուն զիջելու իրենց տեղը: Հրանդը ձեւով մը երեխաներուն հետ խցկուեր է վագոնէն ներս:

Երբ գիշերուան մէջ շոգեկարռքը մտեր է ցած բարձրութիւն ունեցող թունել մը, վագոնի տանիքին գտնուող թիւրք զինւորները չեն նկատած վտանգը եւ անոնցմէ ոչ մէկը փրկուած է:

Կ. Պոլիսոյ մէջ Հրանդը հանդիպեր է Կոնիայէն ձեւով մը փրկուած Լուսաբերին, եւ ամուսնացեր են: Յետոյ մեկներ են Ռոմանիա, ուր ալ ծնած է Նազարէթը:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին սկիզբը վերադարձեր են Կ. Պոլիս: 1946թ.-ին Հրանդ Սրմաքէշեանն առաջիններէն մէկը եղած է, որ ցանկութիւն յայտներ է մեկնելու  Սովետական Հայաստան: Սակայն թրքական իշխանութիւնները հայ ընտանիքներուն թոյլ չեն տուած մեկնելու Սովետական Հայաստան:

Հրանդը մահացեր է 1966թ.-ին: Ան մահէն առաջ իր զաւակներուն աւանդեր է <<Չմոռնաք Հայաստանը>>: Հօր մահէն ետք Սրմաքէշեաններու ընտանիքը տեղափոխուեր է Զուիցերիա, ուր 1972թ.-ին մահացեր է Նազարէթի մայրը՝ Լուսաբերը:

Նազարէթ Սրմաքէշեանը չէ մոռցած իր հօր պատգամը՝ <<Չմոռնաք Հայաստանը>> եւ իր ամբողջ գործունէութեամբ հաւատարիմ մնացեր է անոր:

Նազարէթ Սրմաքէշեանը յայտնի էր Սփիւռքի մէջ ծաւալած իր բազմակողմանի ազգային-հասարակական, բարեգործական-հայրենասիրական գործունէութեամբ:

Այդ գործունէութեան մասին կարելի է շատ գրել, յիշել շատ ու շատ փաստեր, որոնց շարքին նաեւ Հայաստանին ու Լեռնային Ղարաբաղին օգնութիւն կազմակերպելը:

Մեծ գնահատականի արժանի է Նազարէթ Սրմաքէշեանի եռանդուն աշխատանքը Յարութիւն Հելվեճեանի եւ Յովհաննէս Չիլինկիրեանի հետ միասնաբար Գաղտնի բանակի հերոսներուն աջակցելու, նեցուկ դառնալու գործին:

Զինք Սփիւռքի եւ Հայաստանի մէջ ճանչցած են որպէս լայն մտահորիզոն ունեցող վերլուծաբանի:

Սրմաքէշեանի պատմագիտական վերլուծութիւնները գրաւիչ են, ջերմ ու կրքոտ, ինքնատիպ են, համարձակ, մերկացնող, կոչ են Հայաստան հայրենիքի շուրջ համախբուելու:

Անոր բոլոր աշխատասիրութիւններէն կարմիր թելի նման կանցնի <<Բոլոր երկիրներու հայեր միաւորուեցէք Մայր Հայաստանին շուրջ, զորավիգ ըլլանք անոր>> կոչը:

Սրմաքէշեանի բոլոր աշխատասիրութիւնները կը վկայեն, որ ան ամեն ժամ պատրաստ եղած է մարտի՝ յանուն հայութեան գոյութեան, եւ միշտ ուղղուած են չարութեան, ստորութեան, ազգային շահերուն դաւաճանելուն դէմ:

Այսօր ալ հրատապ են անոր 1998թ.-ին գրած զգաստացնող հետեւեալ խօսքերը, որոնք կը հնչեն որպէս պատգամ, եւ ամեն առիթով հարկ կը համարեմ յիշել:

Հիմա ալ կ՛ուզեմ զանոնք յիշել: <<Սովետ Միութեան փլզումէն յետոյ, — գրեր է Սրմաքէշեանը,- Ռուսիա իր պատմութեան ամենէն տկար ժամանակներէն մին կ՛ապրի: Ուրեմն, այս ժամանակաւոր տկարացումը, պէտք չէ պատճառ դառնայ, որ տուժէ Ռուսիոյ հետ Հայաստանի եղբայրական եւ ռազմավարական դաշինքը: Չդաւաճանենք անոր…>> (Նազարէթ Սրմաքէշեան, Ազգովին զգաստանանք, Երեւան, 2011, էջ 52):

 

Եւ այնուհետեւ, ան վճռականօրէն կը պահանջէր <<Խնդրոյ առարկայ չդարձնել մեր դարաւոր բարեկամութիւնը եւ հոգեկցական կապը Ռուսիոյ հետ>>(նոյն տեղը, էջ 54):

Մէկ այլ առիթով, յիշելով Երեւանի մէջ հհշ-եականներուն կողմէ Պուշկինի, Չեխովի եւ ռուսական մշակոյթի միւս նշանաւոր գործիչներու արձաններուն քանդուիլը, Սրմաքէշեանը գրեր է. <<Ինչո՞ւ պէտք էր հակառուս քաղաքականութիւն մը սկսելով, մեր դարաւոր եւ անփոխանակելի բարեկամին, մեծ զինակիցին, փրկարարին դէմ ալ թշնամութիւն ստեղծել: Վասն ինչի՞: Պարզապէս՝ դաւաճանութիւն էր այս: Մենք ապերախտ ժողովուրդ չենք>> (նոյն տեղը, էջ 158):

Իսկապէս, իմաստուն պատգամ է: Եւ այդ պատգամով Սրմաքէշեանը արժանի տեղ  կը զբաղեցնէ հայ եւ ռուս ժողովուրդներու բարեկամութեան մեծ ջատագովներ Իսրայէլ Օրիի, Յովհաննէս Լազարեանի, Յովսէփ Արղութեանի, Ներսէս Աշտարակեցիի, Խաչատուր Աբովեանի, Միքայէլ Նալբանդեանի, Լորիս Մելիքովի, Անդրանիկ Օզանեանի, Կոմիտասի, Յովհաննէս Թումանեանի, Ալեքսանդր Միասնիկեանի, Յովհաննէս Բաղրամեանի եւ մեր միւս մեծերուն կողքին:

Որպէս հայ մարդ, որպէս հայ պատմաբան, ինծի իրաւունք կը վերապահեմ այսպէս գնահատելու անոր վերոյիշեալ պատգամը:

Նազարէթ Սրմաքէշեանի աշխատասիրութիւններու հիանալի գործերէն մէկն այն է, որ ան մարդկանց, ընթերցողներուն հետ կը խօսէր այն ամենի մասին, ինչ անհրաժեշտ է այսօր, ինչը կը յուզէ զիրենք, սկսեալ ամենաթանկ երազանքէն, անձնական հոգերէն մինչեւ համազգային խնդիրներ:

Այս ամենը կը վկայէ անոր լայն ու խորունկ մտահորիզոնին, նրբազգացողութեան ու տաղանդին մասին:

Սրմաքէշեանը նաեւ իսկական հոգեբան էր, որովհետեւ իր նրբազգացողութեամբ՝ ան աջակցութեան կարիքն ունեցող մարդուն երբէք անյարմար դրութեան մէջ չէր դներ:

Անոր խօսքին մէջ երբեմն կը հնչէր զայրացած մարտահրաւէր: Մէկ կը լսուէր անխնայ մերկացնող բառեր, նաեւ մեղմ երգիծանք:

Սրմաքէշեանի աշխատասիրութիւններուն յատուկ են լոյսն ու բարութիւնը:

Նաեւ՝ իր որդիական անհանգստութիւնը զինք ծնող ժողովուրդի այսօրուան, վաղուան ու ապագային համար:

Ես առիթ ունեցեր եմ տարբեր պայմաններու տակ հանդիպելու անոր, լսելու անոր խօսքը, ան միշտ ինքզինք կը դրսեւորէր որպէս իսկական եւ իմաստուն քաղաքացի:

Հայ ժողովուրդի, եւ առհասարակ մարդկութեան թշնամիներուն դէմ ան կը մարտնչէր առանց խղճահարութեան, կը հարուածէր անոնց իր իմաստութեամբ:

Տարիներ առաջ, մեր զրոյցներէն մէկուն ժամանակ Նազարէթ Սրմաքէշեանը շատ մտահոգ ըսաւ. <<Ես միշտ ըսած եմ <<Իմ Հայաստանը>>: Բայց այժմ ստիպուած եմ ըսելու՝ <<Այսպիսի Հայաստանը իմս չէ>>:

Ես շատ մտածած են անոր այդ խօսքերուն շուրջ: Եթէ Նազարէթ Սրմաքէշեանի նման մտածող, իմաստուն մարդուն մօտ այդպիսի միտքեր կ՛առաջանան, կը նշանակէ, որ մեր երկրին մէջ շատ բաներ չեն համապատասխաներ անոր պատկերացումներուն:

Հին Յունաստանի նշանաւոր փիլիսոփայ Պլատոնին կը պատկանին հետեւեալ խօսքերը. <<Պետութեան մէջ գերագոյն իշխանութիւնը պէտք է պատկանի իմաստուններուն, իսկ մեր մօտ սովորական երեւոյթ դարձած է, որ իշխանութեան մէջ յայտնուած ամեն մէկ յիմար ինքզինք իմաստուն կը համարէ>>:

Եւ յետոյ՝ <<Կոյր է այն իշխանութիւնը, որ կ՛ընթանայ անանցանելի ճանապարհով, որ կը թքէ հասարակ ժողովուրդին վրայ, աղքատութեան ու չքաւորութեան վրայ, այսինքն փաստօրեն կը թքէ երկրին վրայ, եւ անոր համար ալ խուլ է մարդկանց դժբախտութեան նկատմամբ, այդպիսի իշխանութիւնը եւ անամօթ քաղաքագէտները անբարոյեական են>>:

Սրմաքէշեանն ալ Պլատոնի նման, կը ձաղկէր բոլոր այն իշխանաւորներն ու քաղաքագետները, ովքեր աչքի կ՛իյնային իրենց տգիտութեամբ, ովքեր անխղճաբար կը թալանէին մեր երկիրը, ովքեր չէին ափսոսար Հայաստան հայրենիքին համար:

Սրմաքէշեանը գրեր է. <<Նախագահի մը առաջնային ու էական պարտականութիւնը չէ՞ իր ժողովուրդի տնտեսական վերելքին եւ բարօրութեան գործօններու ստեղծման նպաստող հնարքներ գտնել: Այս առումով Լեւոն Տէր-Պետրոսեան,- իր տկար նկարագիրին հետեւանքով… ոչինչ կրցաւ ընել: Աւելին՝ երկրի ամբողջ արդիւնաբերութիւնը 15-20 ընտանիքներու եւ անոնց շրջանակին կողմէ սեփականացուեցաւ եւ իւրացուեցաւ>> (նոյն տեղը, էջ 57):

Այնուհետև, Հայաստանի արդիւնաբերական ձեռնարկութիւնները քանդելն ու աւերելը համարելով <<Տխրահռչակ Լ. Տէր-Պետրոսեանի ազգավնաս գործունէութիւներէն մէկը>>, Սրմաքէշեանը գնահատեր է որպէս <<ոճրային արարք>> եւ ցաւով նշեր է, որ անոր պատճառով <<հարիւր հազարաւոր անձեր անգործ մնացին եւ երկիրը իսկական անելի մատնուեցաւ:

Հետեւանքը այն եղաւ, որ մէկուկէս միլիոն մարդ արտասահման գաղթեց: Արտահոսք եղաւ: 

Մինչդեռ կը մտածէինք, թէ Հայաստանի <<Անկախացում>>-ով հայրենադարձ պիտի սկսէր:
Այս ահաւոր եւ յոյժ մեղադրելի արարքը երկիրը յետամնացութեան, աղքատութեան, եւ ժողովուրդը ահռելի յուսահատութեան մատնեց>> (նոյն տեղը, էջ 159):

Եւ ամբողջ դժբախտութիւնն այն է, որ հհշ-եական չարամիտ իշխանութենէն յետոյ ասպարէզ եկած հանրապետական կուսակցութիւնը ղեկավարուեցաւ նոյն գաղափարախօսութեամբ եւ շարունակեց նոյն քաղաքականութիւնը:

Այս կապակցությամբ կը յիշեմ բոլորովին վերջերս մեր զրոյցներէն մէկուն ժամանակ Նազարէթ Սրմաքէշեանի հետեւեալ խօսքերը.

<<Մեր երիտասարդ յեղափոխականները ճիշտ հասկցեր են մեր ժողովուրդին համար կարեւորագոյն նշանակութիւն ունեցող ազգային համերաշխութիւնն ու ազգային միասնութիւնը վերականգնելու եւ ամրապնդելու կարեւորութիւնը:

Անոնք կը գիտակցին, որ օտար զավթիչներէն առաւել՝ մեր ժողովուրդին աւելի մեծ վնաս հասցուցեր են անոնք, ովքեր իրենց անխոհեմ ու չմտածուած գործերով խաթարեր են մեր ազգային միասնութիւնն ու համերաշխութիւնը>>:

Նազարէթ Սրմաքէշեանը կը կանխատեսէր, որ կուգայ ժամանակը եւ կրկին կ՛ըսէ <<Իմ Հայաստանս>>: Հիմա եկեր է այդ ժամանակը: Անոր լաւատեսութիւնը կ՛արդարանայ:

Անոր վկայութիւնն է անոր հրապարակած դրական գնահատականը նուիրուած 2018թ.-ի գարնան Հայաստանի մէջ տեղի ունեցած բախտորոշ իրադարձութիւններուն մասին:

Հին խօսք է՝ եթէ մարդը մէկ անգամ կը գողնայ, ապա ան մանր գող է, եթէ ան երկու անգամ  կը գողնայ, ապա միջին գող է, եթէ երեք անգամ կը գողնայ, ապա խոշոր գող է, եթէ չորս անգամ  կը գողնայ, ապա՝ քաղաքագէտ է: Նոյնը կը վերաբերի նաեւ ստախօսութեան;
Եւ Նազարէթ Սրմաքէշեան հայրենասեր վերլուծաբան հրապարակախօսի խօսքը կը տարբերի  քաղաքագէտի խօսքէն՝ իր ճշմարտութեամբ ու մաքրութեամբ:

Ուստի, միանգամայն բնական էր, որ Նազարէթ Սրմաքէշեանը ստանձներ էր իրարմէ խզուած, անջատուած խիղճը, պատիւն ու արժանապատւութիւնը կրկին միացնելու պարտականութիւնը:
Ան իր խօսքով մարդկանց կը բերէր մշակոյթ, կը համախմբէր բոլորիս իր սեփական պատմութեամբ ու սեփական խիղճով:

Առածը կ՛ըսէ՝ <<Երբ երկինքին կը կուտակուին ամպերը, գիւղացին կը շտապէ փրկել բերքը>>:
Այժմ, երբ մեր Հայաստան երկրին եւ ամբողջ աշխարհին մէջ տեղի կ՛ունենան իրաւական տարատեսակ հակամարտութիւններով ուղեկցուող չտեսնուած փոփոխութիւններ, երբ կան ուժեր, որոնք կ՛ուզեն ամպրոպաբեր ամպեր կուտակել մեր Հայաստանի երկինքին վրայ, Նազարէթ Սրմաքէշեանը կոչ կ՛ընէր ազգովի համախմբուիլ ու խորհուրդակցիլ:

Այժմ հնարաւոր դարձած է գնել ու վաճառել այն, ինչ նախկին ժամանակ արգիլուած էր: Խիղճը, սխրանքը, տաղանդը, գեղեցկութիւնը, կանանց, երեխային, բանաստեղծութիւնը, երաժշտութիւնը, երբեմն ալ հարազատ հողը: Ընդ որում, ամեն տարի կեանքի գինը կը պակասի, իսկ իրերու գինը կը բարձրանայ: Եկեր է ապաշնորհներու ժամանակը:

Նազարէթ Սրմաքէշեանը կարող չէր անտարբեր մնալ այս ամենուն նկատմամբ եւ ամբողջ ուժով բոլորիս կոչ կ՛ընէր համախմբուելու մեր երկրին մէջ տեղ գտած այդ յոռի բարքերը վերացնելու համար:

Սիրելի հարազատներ այսպիսին եղած է կեանքին հրաժեշտ տուած մեծ հայրենասէր, փիլիսոփայական մտացողութեամբ օժտուած, մարդասէր, բարութիւն սերմանող, իմաստուն, մեզի համար շատ թանկ ու յարգելի մարդ Նազարէթ Սրմաքէշեանը։

Կը խոնարհիմ իմ մեծ եղբայր Նազարէթ Սրմաքէշեանի յիշատակին առջեւ։

Անոր պատուարժան գերդաստանի բոլոր անդամներուն սիրելի Վարդանի գլխաւորութեամբ՝ կը ցանկանամ համբերութիւն, եւ համոզուած եմ, որ անոնք մեծ պատուով ու մեծ պատասխանատւութեամբ կը շարունակեն Նազարէթ Սրմաքէշեանի հայրենասիրութեան ու մարդասիրութեան պատգամները։

Նազարէթ Սրմաքէշեանի պայծառ յիշատակը միշտ կը մնայ իմ եւ իմ ընտանիքի անդամներու երախտագէտ սիրտերուն մէջ։

01012020թ քԵրեւան, Հայաստան։

 

Վլադիմիր Գէորգի ՊԵՏՐՈՍեԱՆ

Պատմական գիտութիւններու դոկտոր, պրոֆեսոր

Input your search keywords and press Enter.