ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ — Հայերու եւ Արեւմտեան Հայաստանի ժամանակակից պատմութիւնը հարթուած է յանցագործութիւններով, ցաւով, տառապանքներով, բայց ան նաեւ հարթուած է արդարութեամբ, ազատութեամբ եւ խաղաղութեամբ:

Լոնդոնի մէջ ընդունուած որոշումներուն համաձայն՝ հիմնական չորս յաղթական դաշնակից Տէրութիւններու կառավարութիւններու ղեկավարները, յանձինս Բրիտանիոյ Վարչապետ Լոյդ Ջորջի, Ֆրանսան ներկայացնող Խորհուրդի նախագահ Ալեքսանդր Միլերանդի, Իտալիան ներկայացնող խորհուրդի նախագահ Ֆրանչեսկօ Նիտտիի, եւ Ճապոնի դեսպան Կեյիշիրօ Մացուիի՝ որոշեցին հանդիպիլ Իտալիոյ մէջ:

Միջազգային վեհաժողովի հանդիպումը կայացաւ 1920 թ․-ի Ապրիլ 18-էն 26-ը, Իտալիոյ ծովափնեայ Սան Ռեմօ քաղաքի «DEVACHAN Ամրոց»-ին մէջ, որ ծնունդ տուաւ Խաղաղութեան Միջազգային Պայմանագիրին (Սեւրի պայմանագիր)՝ Թիւրքիոյ եւ Դաշնակից տէրութիւններուն եւ վերջիններուն միացած ոյժերուն միջեւ (որոնց կը ներկայացնէր Ֆրանսայի Գերագոյն խորհուրդի նախագահը), որով Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին դէ յուրէ ճանչցուեցաւ Հայաստանի Հանրապետութեան իրողութիւնը 1920 թուականի Մայիս 11-ին (2020 թ.-ի Մայիս 11-ին Ֆրանսայի մէջ կազմաքանդումն սկսելու ամսաթիւը պատահականութիւն չէ):

1920 թ․-ի Ապրիլ 18-ին, ժամը 11:00-ին’ բանավէճերուն գերակշռեցին երկու մտահոգութիւններ, ուր Վերսայլեան Պայմանագիրի իրականացումը մնաց առանցքային: Պայմանագիրը ստորագրուեցաւ, մնաց զայն կիրառելու հարցը: Զայն վերանայելու որեւէ գաղափար՝ պէտք է պաշտօնապէս բացառուած ըլլայ: Գերմանիոյ եւ Թիւրքիոյ կառավարութիւնները ըստ ժամանակացոյցի չկատարեցին իրենց ստանձնած պարտաւորութիւնները, որով պատերազմի «յանցագործները» պիտի յանձնէին, զինաթափուէին եւ վերանորոգման համար փոխհատուցումներ կատարէին: Խնդիրին ուշադրութիւն կը դարձնեն միայն այն ժամանակ, երբ ռազմական պատժամիջոցներ կիրառելու որոշում մը կ՛առնուի, որն արգելք կը հանդիսանայ այս նիւթին շուրջ Գերմանիոյ կառավարութեան հետ երկխօսելուն:

Միւս կողմէ, Թիւրքիոյ հետ կնքուած պայմանագիրին համար կը մնար յստակեցնել տարածքային սահմաններու հովանաւորումը՝ համաձայն 1920-ի Փետրուարին Լոնդոնի վեհաժողովին ընդունուած որոշումներուն, ուր ի վերջոյ Մեծ Բրիտանիան էր, որ ստացաւ Պաղեստինի եւ Իրաքի հովանաւորումը, Ֆրանսային յատկացուեցան Սուրիան եւ Լիբանանը, սա ուղղուած էր Մուսուլի եւ Քիւրդիստանի նաւթի հարցերուն:

Հայաստանն ու Պաղեստինը հաւասարապէս հանդիսացան քննարկման շատ զգայուն կողմեր:

1920 թ․-ի Ապրիլ 19-ին, ժամը 11:00-ին՝ կառավարութիւններն սկսեցան բարձրացնել Հայաստանի հարցը (Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին), նախագահ Վուդրօ Ուիլսոնի կողմէ 1920 թ․-ի Մարտ ամսի 24-ին Ֆրանսայի դեսպանատան պետքարտուղար պարոն Ժիւսսերանդին ուղարկուած նամակի ընթերցումէն ետք։

Օրակարգը կը վերաբերուէր խաղաղութեան պայմանագիրը օսմանեան կառավարութեան  յանձնելու խնդիրին: Որոշուեցաւ, որ օսմանեան պատուիրակութիւնը Մայիսի 10-ին պէտք է կանչուէր Փարիզ (այժմ մենք գիտենք, որ պայմանագիրի յանձնումը տեղի ունեցաւ 1920 թ․-ի Մայիս 11-ին):

Ինչ կը վերաբերի Խաղաղութեան պայմանագիրը Թիւրքիային պարտադրելու միջոցներուն՝ ապա որոշուեցաւ, որ ռազմական ու ռազմածովային փորձագէտները հանդիպին յաջորդ առաւօտ՝ 1920 թ․-ի Ապրիլ 20-ին, Մարշալ Ֆոշի նախագահութեան ներքոյ:

Կառավարութիւնները պատասխան նամակ պատրաստեցին՝ ուղղուած Նախագահ Վուդրօ Ուիլսոնի գրառման:

Այդ օրն իսկ քննարկուեցան նաեւ Թիւրքիոյ հետ պայմանագիրի ֆինանսական դրոյթները:

Հայաստանին հարակից Քիւրդիստանի հարցը քննուեցաւ հանդիպման աւարտին, երբ բրիտանական պատուիրակութիւնն առաջարկեց Քիւրդիստանին վերաբերող յօդուածներու փոփոխուած մէկ տարբերակը:

1920 թ․-ի Ապրիլ 20-ին, ժամը 11:00-ին, կառավարութիւնները շարունակեցին ուսումնասիրել Թիւրքիոյ հետ պայմանագիրի ֆինանսական դրոյթները եւ պատմութեան մեջ առաջին անգամ խօսակցութիւն եղաւ օգնելու Հայաստանին (Օսմանեան կայսրության կողմէ գրաւուած Արեւմտեան Հայաստանի տարածքը): Սակայն զարմանալի էր, որ Հայաստանին տրուելիք հնարաւոր օգնութեան հարցը անտեսուեցաւ Ազգերու Լիգայի Խորհուրդին կողմէ:

Այդ օր երեք հարց բարձրացուեցաւ, առաջինը` ֆինանսական միջոցներն էին, որպէսզի նոր Պետութիւնը կարողանար ապրիլ, երկրորդը` ռազմական միջոցներն էին, որոնցմով ան հնարաւորութիւն կ՛ունենար պաշտպանուելու, երրորդը` ուղղուած էր Հայաստանի ծովային ելք ունենալուն:

Խօսակցութիւն բարձրացաւ նաեւ՝ ըստ Ազգերու Լիգայի Խորհուրդի յուշագիրին ուսումնասիրելու Թիւրքիոյ մէջ գտնուող փոքրամասնութիւններու պարագան:

Կէսօրէ ետք, Մարշալ Ֆոշի ներկայացմամբ որոշուեցան այն միջոցները՝ որոնցմով  Թիւրքիային պիտի պարտադրուէր Խաղաղութեան Պայմանագիրը, որպէսզի պաշտպանուէր Հայաստանը:

1920-ի Ապրիլ 21ին, ժամը 11:00-ին, Մարշալ Ֆոշի եւ կառավարութիւններու ներկայութեամբ շարունակուեցաւ ռազմական, ռազմածովային եւ օդային դրոյթներուն հարցը:

Այս օրը որոշուեցաւ Օսմանեան պատուիրակութեան հրաւիրման ամսաթիւը եւ Պայմանագիրի VII (7) բաժիններու ուսումնասիրութիւնը` կապուած Եգիպտոսի, Սուդանի, Կիպրոսի, Մարոկի, Թունիսի եւ Թիւրքիոյ յետագայ սահմաններուն վերաբերեալ:

1920-ի Ապրիլ 22-ին, ժամը 11:00-ին, շարունակուեցաւ Թիւրքիոյ ապագայ սահմաններուն հարցը, մասնաւորապէս` Էրզրումի վիլայէթի հարցը:

Այդ օրուայ քննարկումներուն ներկայ էր նաեւ Պօղոս Նուբար փաշան` իր յուշագիրը ներկայացնելու համար:

Պօղոս Նուբար փաշայի լսումը վճռորոշ էր Արեւմտեան Հայաստանի տարածքներուն հարցով: Այսպիսով, միջազգային իրաւունքի տեսանկիւնէն, Սան Ռեմոյի վեհաժողովի ճիշդ այս որոշումը երբեւէ չեղեալ չհամարուեցաւ, որն իսկապէս իրաւական կարգավիճակ ունի, եւ բնականաբար կը գերազանցէ միւս բոլոր պայմանագրերը, որոնք կրնային տեղի ունենալ առանց Արեւմտեան Հայաստանի մասնակցութեան:

1920-ի Ապրիլ 23-ին, ժամը 11:00-ին, կառավարութիւնները լսեցին պարոն Ահարոնեանին: Արեւմտեան Հայաստանի իրաւական կարգավիճակը ամրապնդուեցաւ Երեւանեան Հայկական Հանրապետութեան պատուիրակութեան ղեկավար պարոն Ահարոնեանի առանձին լսմամբ:

Հայաստանի ներկայացուցիչներու լսումներէն յետոյ որոշում կայացաւ Հայաստանի մայրաքաղաքի կարգավիճակը վերագրելու Էրզրում քաղաքին (Կարին):

1920-ի Ապրիլ 24-ին, ժամը 11:00-ին, կրկին քննարկուեցաւ Թիւրքիոյ եւ Հայաստանի սահմաններու հարցը` Միացեալ Նահանգներուն կողմէ նշանակուած արբիտրին կողմէ այդ հարցը լուծելու որոշմամբ, եւ որ երկու կողմերը կը պարտաւորուին ընդունիլ անոր կայացուցած որոշումը:

Նաեւ որոշում կայացաւ հայցելու նախագահ Վուդրօ Ուիլսոնին: Այս օրը պարզաբանուեցաւ, որ Թիւրքիոյ եւ Հայաստանի միջեւ սահմանի հարցը կապուած է միայն Թիւրքիոյ կողմէ գրաւուած Արեւմտեան Հայաստանի տարածքներուն հետ, այլ ոչ թէ Ռուսաստանին պատկանող տարածքներու:

Նաեւ քննարկուեցաւ հովանաւորողներուն վերաբերեալ հարցն ու Պաղեստինի խնդիրը:

1920-ի Ապրիլ 25-ին, ժամը 11:00-ի դրութեամբ, հովանաւորողներու հարցը շարունակուեցաւ ամբողջ առաւօտեան, եւ եղան յետագայ խորհրդակցութիւններ՝ Թիւրքիոյ եւ Հայաստանի միջեւ սահմաններուն վերաբերեալ:

Որոշում ընդունուեցաւ Նախագահ Ուիլսոնին որպէս արբիտր միջնորդելուն մասին, եւ որ Թիւրքիան, Հայաստանը եւ միւս Պայմանաւորուող կողմերը համաձայն են սահմաններու հարցը փոխանցելու Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու նախագահին:

Կիլիկիոյ մէջ տեղի ունեցած կոտորածներուն հարցը բարձրացուեցաւ կառավարութիւններուն կողմէ:

1920-ի Ապրիլ 26-ին, ժամը 11:00-ին, նոյն օրը հնարաւոր եղաւ վերջնական դարձնել Թիւրքիոյ հետ խաղաղութեան պայմանագիրի համար ընդունուած որոշումները: Կէսօրէն ետք Կոստանդնուպոլիսէն Իտալիոյ Գերագոյն յանձնակատարի հեռագիրն արդէն կը յայտնէր թրքական պատուիրակութեան այն անդամներուն մասին, որոնք 1920-ի Մայիս 10-ին պիտի մեկնէին Փարիզ:

Այսպիսով ստեղծուեցաւ Արեւմտեան Հայաստանի պետութօւնը, որ 15 օր անց դէ յուրէ ճանչցուեցաւ Թիւրքիոյ կողմէ եւ Դաշնակից ու  անոնց կցուած տէրութիւններուն կողմէ՝ Դաշնակիցներու Գերագոյն խորհուրդի անդամներուն կողմէ:

Կոչ կ’ընեմ ամբողջ աշխարհի հայերուն՝ իմանալու այս պատմական ճշմարտութիւնը, զոր ձեզի ներկայացուցի, ան եզակի է պատմութեան մէջ:

Սա ձեզմէ թաքցուած էր մէկ դար, որպէսզի խանգարէ ձեզ պահանջելու ձեր իրաւունքները, որոնք անքակտելի են որպէս պետութիւն, որ ճանչցուեր է այս աշխարհի ամենամեծ տէրութիւններուն կողմէ: Մէկ դար շարունակ, ոչ մէկ հետազօտութիւն չէ եղած իրականութեան մէջ` պատմական այս փաստերը ձեզի փոխանցելու համար:

Սան Ռեմոյի վեհաժողովը դարեր շարունակ պիտի ըլլայ եւ մնայ Արեւմտեան Հայաստանի Պետութեան ճանաչման հիմքը, զոր պաշտպանած է Նորին Գերազանցութիւն Պօղոս Նուբար փաշան:

Քաղաքական ուժերը ձեզ մէէկ դար շեղեր են ձեր իրական քաղաքական եւ իրաւական նախագիծէն` պետութիւններու կողմէ ձեր տառապանքի (ցեղասպանութեան) յաւերժ ճանաչման վրայ, մինչդեռ ձեր իրական պայքարը պէտք է ըլլայ ձեր իրաւունքներու կիրառումը, որոնք ճանչցուած են աշխարհի ամենամեծ տէրութիւններուն կողմէ:

Անոնք հայերու իրաւունքները վերածեր են «Հայկական հարցի», անոնք հայերու դէմ կատարուած ցեղասպանութիւնը վերածեր են «հայկական ցեղասպանութեան», մինչդեռ սա թրքական է: Անոնք մեզ ստիպեցին հաւատալեւ ցեղասպանութեան ճանաչման եւ ատոր ժխտողականութեան` կեղծելով այդ յանցագործութիւններու ամսաթիւերը, յանցագործութեան վայրը եւ յանցագործներու իրական ինքնութիւնը:

Անոնք նոյնիսկ կը պնդէին, որ Սեւրի պայմանագիրը փոխարինուեր է Լոզանի պայմանագիրով, անենք կ’ուզէին մեզ մոլորեցնել, բայց այդ այլեւս իրենց չի յաջողիր:

Ոչ մէկ բանի համար ալ ուշ չէ, մենք դեռ կրնանք եւ յատկապէս այս տարի, բոլորս միասին շարունակել  այս իրական պայքարը արդարութեան հասնելու համար:

Այնուամենայնիւ, յարգելի հայրենակիցներ, կը խնդրեմ ձեզի, որ զգուշանաո գրագողութենէն, աչքակապութենէն, կեղծարարներէն, անոնցմէ, ովքեր կը ցանկանան ձեզ շեղել ձեր իրական պայքարէն, եւ յատկապէս անոնցմէ, որոնք կը խօսին մեր անունով՝ Արեւմտեան Հայաստանի, սա ազգային անվտանգութեան հարց է:

Կեցցէ՜ հայ ժողովուրդը

Կեցցէ՜ Արեւմտեան Հայաստանը

Արմենակ Աբրահամեան

Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահ

http://www.western-armenia.eu/news/Actualite/2020/Le_Monde_illustre-01.05.1920.pdf

Ֆրանսական դիւանագիտական փաստաթուղթեր — 1921

Input your search keywords and press Enter.