Դամաթ Ֆերիդ Փաշայի յուշագիրը Արմենակ Աբրահամեանի կողմէ

Արեւմտեան Հայաստանի «երկրորդ» դէ յուրէ ճանաչման հարիւրամեակը

ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ — 1920-ի հունիսի 25-ին Դամաթ Ֆերիդ Փաշան ներկայացուց Օսմանեան պետութեան մէկ այլ առաջարկ: Սակայն, այն չընդունուեցաւ Դաշնակից ուժերու կողմէ, եւ  Օսմանեան պետութեան պատուիրակները ստորագրեցին խաղաղութեան պայմանագիրը Փարիզի հարաւարեւմտեան արուարձանին՝ Սեւր քաղաքին մէջ, 1920-ի օգոստոսի 10-ին ՝ քաղաքական եւ ռազմական սպառնալիքներէն ետք: Ըստ Սեւրի խաղաղութեան պայմանագիրի, Օսմանեան պետութիւնը Հայաստանը կը ճանչնար որպէս անկախ պետութիւն, եւ կը սահմանէր սահամաննները Էրզրումի, Վանի, Տրապիզոնի եւ Բիթլիսի մէջ, որը ենթկայ պիտի ըլլար Միացեալ Նահանգներու նախագահ Ուդրոյ Ուիլսոնի իրավարար վճիռին: Հայաստանի համար ընդունուեցաւ նաեւ դէպի ծով մուտք ունենալու եւ սահմաններն ապառազմականացնելու մասին որոշում: 

1920-ի մայիսի 17-ին Նախագահ  Ուդրոյ Ուիլսոնը պաշտօնապէս յամաձայնեցաւ որոշել  (Արեւմտեան) Հայաստանի եւ Թուրքիոյի միջեւ սահմանները:

Մեծ վեզիր Դամաթ Ֆերիդը Փարիզի մէջ: Նիւթերու շատ քանակի եւ  Սուրիոյ մէջ իրադարձութիւններու զարգացման պատճառով չկարողացանք Correspondance d’Orient-ի մէջ վերջին համարներուն հրապարակել Թուրքիային վերաբերող փաստաթուղթեր: Այդ բացը լրացնելու համար, անոնք կը հրապարակենք այսօր՝ վերադառանալով այն կէտին, որմէ սկսեր էինք՝ ներկայացնելով  թուրքական կայսրութեանը վերաբերող փաստեր:

1920-ի հունիսի 16-ին Մեծ վեզիր Դամաթ Ֆերիդը ժամանեց Թուլոն: Հունիսի 17-ին, թուրքական պատուիրակութիւնը տեղափոխուեցաւ  Վերսալի l’hôtel des Réservoirs հիւրանոց: Այս պատուիրակութիւնը բաղկացած է տաս անդամ է:

Հունիսի 26-ին ՝ Թուրքիային տրուած վերջին օրը ՝ Խաղաղութեան պայմանագիրի վերաբերեալ իր դիտողութիւնները ներկայացնելու համար, պատուիրակութիւնը գնդապետ Հենրիին երկար գրութիւն տուաւ, որուն մէջ նշուած էր իր դիտարկումները Դաշնակիցներու խաղաղութեան պայմաններու վերաբերեալ: Այս յուշագրութիւնը կը պարունակէ հարուստ փաստաթուղթեր, բազմաթիւ վիճակագրական տուեալներ ՝ գրայալ շրջաններուն Թուրքիայի բնակչութեան խտութեան եւ Օսմանեան կայսրութեան ազգագրական քարտեզներու վերաբերեալ:

Բայց Դամաթ Ֆերիդը անհրաժեշտ լիազորութիւններ չուներ, գրած է Le Journal-ը (29-6-20): Անոր գործընկերները, ովքեր անոր չէին վստահիր, նոյնիսկ նեղացուցին Սուլթանին՝ արգիլելով անոր որեւէ վերջնական առաջարկ ընելու նախքան երկու նախարարներու՝ Ռեշիդ բեյի եւ Ջեմալ փաշայի ժամանելը, որոնք լքեցին Պոլիսը հունիսի 25-ին եւ հասան  Տարանտո 28-ին: Այս երկու նախարարները կը կրէին իրական թուրքական արձագանքի տարրերը: Իր հերթին, Դամաթ Ֆերիդը կը պնդէ, որ իր գնահատականը միակն է, քանի որ պատասխանի համար տրուած ժամանակն աւարտեր է:

Ամբողջական հոդուածը տեղադրուած է մեր կայքին ։

Input your search keywords and press Enter.