ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ — Սեւրի Դաշնագիրի հարիւրամեակին մոտենալով, 2020 թ. Յուլիսի 12-ին, Ատրպեյճանը որոշեց յարձակուիլ Արեւելեան Հայաստանի վրայ ՝ «Արեւմտեան Ատրպեյճան» կազմելու յայտարարուած նպատակով, պնդելով, որ  Արեւելեան Հայաստանի տարածքը իր տարածքային ամբողջականութեան մէկ մասն է:

Փաստօրէն, «Արեւմտեան Ատրպեյճան» հռչակումը (առանց որեւէ իրաւական հիմքի) ոչ այլ ինչ է, քան Ադրպեյճանի մէջ այսօր կիրառուող Արեւմտեան Հայաստանի գոյութեան գրագողութիւն:

Այնուամենայնիւ, Սեւրի Դաշնագիրի 92-րդ հոդուածին մէջ յստակ նշուած է Հայաստանի եւ Ատրպեյճանի միջեւ արեւելեան սահմանի դելիմիտացիայի վերաբերեալ:

Հոդուած 92. Ատրպեյճանի եւ Վրաստանի հետ Հայաստանի սահմանները ըստ պատկանելոյն  կորոշուին շահագրգիռ պետութիւններու ընդհանուր համաձայնութեամբ: 

Երբ 89-րդ հոդուածին մէջ նախատեսուած որոշումն արդեն ընդունուած կըլլայ, եւ եթէ անոնցմէ ետք այս կամ այն շահագրգիռ պետութիւնները չի կարողանան ընդհանուր համաձայնութեամբ որոշել իրենց սահմանագիծը, վերջինս կորոշեն գլխաւոր դաշնակից տերութիւնները, որոնք անոր հետ միասին պէտք է հոգան սահմանազատումը տեղւոյն գծանշելու մասին:

 

89-րդ հոդուածին մէջ նշուած է որոշման ամսաթիւը `1920 թուականի Նոյեմբերի 22-ը, այն օրն է, երբ Նախագահ Վուդրոյ Վիլսոնը ստորագրեց Իրավարար վճիռը` որոշելով Թուրքիոյ եւ Արեւմտեան Հայաստանի միջեւ սահմանը:

Այսօր հիմնական դաշնակից տերութիւնները խմբաւորուած են ԵԱՀԿ Մինսկի խումբի շրջանակներուն, այնտեղ են ԱՄՆ-ը, Ֆրանսիան, Ռուսաստանը, նաեւ Գերմանիան, Բելառուսը, Ֆինլանտիան, Իտալիան, Նիդեռլանդները, Պորտուգալիան, Շուետիան, Թուրքիան, ինչպէս նաեւ Հայաստանը եւ Ատրպեյճանը: (13 պետութիւն)

Այս ցանկին մէջ Սեւրի պայմանագիրի ուժի մէջ մտնելէ անմիջականօրէն շահագրգիռ պետութիւններ են ԱՄՆ-ը, Ֆրանսիան, Ռուսաստանը, Իտալիան, Պորտուգալիան, Թուրքիան, ինչպէս նաեւ (Արեւելեան) Հայաստանը եւ Ատրպեյճանը (8 պետութիւն):

Այս պետութիւնները, հետեւաբար, երկարաժամկէտ պարտաուորութիւն ունին որոշում կայացնել Հայաստանի եւ Ատրպեյճանի միջեւ արեւելեան սահմանի հարցով, քանի դեռ Ատրպեյճանը Հայաստանի դէմ ռազմական գործողութիւններ կը ձեռնարկէ՝  ՄԱԿ-ի կանոնադրութեան խախտմամբ: Հարկ է նշել նաեւ, որ միջազգային քրեական դատարանի կանոնադրութիւնը նոյնպէս կը համարէ որպէս պատերազմական յանցագործութիւն. «Հարձակման դիտաւորեալ գործարկումն այն գիտակցութեամբ, որ նման յարձակումը կը հանգեցնէ մարդկային կեանքի կորուստի կամ քաղաքացիական անձերու պատահական վնասուածքի, ընդհանուր կամ քաղաքացիական կոյքային վնասի, բնական միջավայրի երկարաժամկէտ եւ լուրջ վնասի, ակնհայտօրէն աւելորդ կըլլայ համարել ռազմական առաւելութիւն։» (յոդուած 8.2 բ (iv));

Մինսկի խումբի համեմատաբար մոտ ապագայի վերաբերեալ որոշումներն Արեւելեան Հայաստանի եւ Ատրպեյճանի միջեւ սահմանի հարցի շուրջ անմիջական հետեւանքներ կունենան Նախիջեւանի տարածքի կարգավիճակի հարցի վերաբերեալ:

Արեւմտեան Հայաստանը, որը վավերացուցած է Սեւրի պայմանագիրը 2016 թուականի Հունիսի 24-ին, ուղղակիօրէն կապ ունի 1920-ի Օգոստոսի 10-ին Սեւրի ստորագրուած Խաղաղութեան միջազգային պայմանագիրի ուժի մէջ մտնելու հետ, բայց ընդգրկուած չէ Մինսկի խումբի մէջ:

Պատմական հարցի վերաբերեալ, չնայած որ Սեւրի պայմանագիրը վավերացուած չէր, տերութիւնները, այնուամենայնիւ, որոշեցին, որ կը շարունակեն հաշուի առնել անոնց միջեւ վավեր ժամկէտները, եւ այդ պատճառով 1920-ին կիրառելով այս Պայմանագիրը, անոնք մտահոգուած էին Օսմանեան կայսրութիւնը կիսող ներկայացուցիչներու ընտրութեամբ: Ուստի Սեւրի դաշնագիրը վավերացումէն առաջ արդեն մէկ կամ մի քանի օգտագործման առարկա էր:

Թուրքիան, բախուելով կատարուած փաստերուն, յետագային 1923թ. Յուլիսի 24-ին կստորագրէ Լոզանի պայմանագիրը: Այս պայմանագիրով (յոդուած 25), որը շատ կարեւոր է Արեւմտեան Հայաստանի համար, Թուրքիան կը ճանչնար իր նախկին տարածքի մասնատումը:

Արմենակ Աբրահամեան 

Արեւմտեան Հայաստանի Ազգային Խորհուրդի Նախագահ

Input your search keywords and press Enter.