Մարիանը Ֆրանսիայի Հանրապետության խորհրդանիշներից մեկն է և մարմնավորում է հանրապետությունն այնպես, ինչպես եռագույնը։

Մարիանը ներկայացնում է այն արժեքների պահպանումը, որոնք էլ ավելի են ուժեղացնում քաղաքացիների կապվածությունը Հանրապետության հանդեպ։ Նա  մարմնավորում է Ֆրանսիան ու այս երկրի նշանաբանի արժեքները՝ «Ազատություն, հավասարություն, եղբայրություն»։ Մարիանը Փրյուգյան գլխարկ կրող կնոջ կիսանդրին է:

Առաջին ագամ գլխարկը կրել են Ֆրանսիայի  Le Procope սրճարանում, որը համարվում էր հեղափոխականների հանդիպման վայր։ Գլխարկը նման էր այն գլխարկներին, որոնք կրում եին Հռոմեական կայսրությունում ազատ արձակված ստրուկները, որոնց նրանց տերերը ազատություն էին շնորհել և ում որդիները հետագայում դարձան լիարժեք քաղաքացիներ։ Սկսած հին ժամանակներից` Փրյուգյան գլխարկը արդեն համարվում էր ազատության խորհրդանիշ։

Գլխարկի ամենահին մնացորդները պատկանում են Միթրաին (Միհր), որը, ըստ հայկական դիցաբանության, համարվում է արևի, ընկերության, երդման և պայմանների աստվածը։ Մինչ քրիստենեության տարածումը, Միթրայի պաշտամունքը համարվոմ էր ամենատարածված կրոնը ամբողջ Եվրոպայում։ Միթրայի բոլոր արձանները ներկայացնում են Միթրային Փրյուգյան գլխարկով  և ծածանվող թիկնոցով։ Նա ծնկած է ցլի վրա, աջ ձեռքում պահելով դաշույն, իսկ մյուս ձեռքով ետ է քաշում ցլի գլուխը։

Առաջին Փրյուգյան գլխարկները ֆրանսիացիների գլխներին հայտնվեցին Բաստիլի գրավումից մի քանի ամիս անց՝  Ֆրանսիական հեղափոխությա ժամանակ։ Գլխարկները պատրաստված էին կարմիր կտորից և համընկնում էին հեղափոխականների գծավոր հագուստների հետ։ Հնարավոր է,  որ հարավի հեղափոխականներն են գլխարկները բերել Փարիզ, քանի որ նմանատիպ գլխարկներ կրում էին նաև Միջերկրական ծովի նավաստիները։ Փրյուգյան գլխարկ կրելը հայրենասիրության խորհրդանիշ էր համարվում։

Հայտնի է, որ Մարիանի անունը ծագել է Մարի-Աննա անունից, որը մեծ համբավ էր վայելում 19-րդ դարում։ Հեղափոխականները ընդունեցին գլխարկը, որպես իրենց խորհրդանիշ, քանի որ այդ քայլով նրանք ցանկանում  էին նշանավերել վարչակարգի փոփոխումը։

Փարիզի համայնքը (1871) ստեղծում է հեղափոխական մարտիկի կիսանդրին, որը իր գլխին կրում է կարմիր Փրյուգյան գլխարկը, սակայն այն չեն անվանում Մարիանի անունով։ Երրորդ Հանրապետության օրոք  (1875-1940) գոյություն ունեին երկու մրցակից արձաններ՝ Լյուքսորի Օբելիսկը և Փրյուգյան գլխարկով արձանը։ Առաջինը ներկայացնում էր զուսպ հանրապետությունը, իսկ երկրորդը՝ հեղափոխական հանրապետությունը, որը մարդիկ անվանում էին Մարիան։

Աստիճանաբար հանրապետությունը սկսեց կազմավորվել և դրա հետ մեկտեղ քաղաքապետարաններում, դպրոցներում և այլ պետական հաստատություններում կրկնապատվեց կիսանդրիների քանակը։ Խորհրդանիշը իրենից ներկայացնում էր կնոջ կիսանդրի՝ երիտասարդ և հանգիստ դեմքով, որը հիմնականում իր գլխին կրում էր Փրյուգյան գլխարկը։ Հարկավոր էր սպասել մինչև 1897-98 թ․ հանրապետության վերականգնմանը, իսկ հետո խորհրդանշանը պատկերել նաև արժույթի վրա։

Որտե՞ղ էր գտնվում Փրյուգիան

Փրյուգիան թագավորություն էր, որը գտնվում է Փոքր Ասիայի կենտրոնում գտնվող հայկական տարածքում՝ Կապադովկիայի արևմտյան մասում։

Ասում են, որ փրյուգիացիները եղել են հնդեվրոպական ժողովուրդներ, որոնք առաջացել են մ.թ.ա. մոտ 1200-ական թվականներին թրակիացիներից, այնուհետև՝ ներխուժելով Խեթական կայսրություն, հաստատվել են այնտեղ։  Փրյուգիայի մայրաքաղաքը գտնվում էր Անկարայից ոչ հեռու գտնվող Գորդիոնում։ Տեղի թագավորներին երբեմն կոչում էին Գորդիաս, երբեմն նաև Միդաս։ Միդասներից մեկը հույն ժողովրդի շրջանոմ լեգենդ էր համարվում իր հարստության շնորհիվ։ Ք․ ա․ 695 թ․ Փրյուգիան ամբողջովին անկում ապրեց Բալկաններից եկած հնդեվրոպական քոչվոր ցեղերի արշավների հետևանքով։ Փրյուգիան ժամանակի ընթացքում չկարողացավ վերականգնվել և ընկավ հարևան Լիդիայի տիրապետության տակ։

<<Փրյուգյան գլխարկ>> անունը առաջ է եկել հույների կողմից, ովքեր այն նաև անվանում էին <<արևելյան գլխարկ>>։  Շատ ցեղեր, ինչպես արևմտյան Կապադովկիայի, այնպես էլ Կենտրոնական Ասիայի Սկյութները , կրում էին գլխարկը։ Պերսեպոլիսի ցածրադիր շրջաններում ակնհայտ են գլխարկի տարբեր դրսևվորումների հետքերը։

Բացի այդ՝ համաձյան չինական որոշ պատմությունների, Սամարկանդից զորոաստրիան մի  առևտրական, որը Չինաստան էր եկել 8-րդ դարում, սովորական Սոգդյան հագուստներ էր կրում , այդ թվում նաև Փրյուգյան գլխարկը։

 

Ո՞վ էր Միթրան

Միթրա անունը ունի ավեստական ծագում։ Միթրան համարվում էր ամենակարևոր աստվածներից մեկը արիական ցեղերի շրջանում։ Սանսկրիտերենում նրան անվանում են Միթրա, իսկ հայերենում՝ Միհր, ով համարվում էր արևի , սիրո, ընկերության և երդման աստվածը։

Միթրայի պաշտամունք հետևորդները հիմնականում ստրուկներն ու ազատ արձակված մարդիկ էին և այն փաստը, որ Միթրայի պաշտամունքը հիմնված էր այնպիսի արժեքների վրա, ինչպիսիք են ճշմարտությունը, պատիվը, քաջությունը, եղբայրությունը և կարգապահությունը, Միթրային դարձրին զինվորների և առևտրականների աստված։ Ամբողջ կայսրության տարածքով Միթրային էին նվիրված բազմաթիվ տաճարներ և ուխտագնացության վայրեր:

Միթրայի պաշտամունքը տարածված էր ամբողջ Հռոմեական կայսրությունով՝ Իսպանյաից դեպի Սև ծով, Շոտլանդիայից դեպի հյուսիս և հարավ՝ դեպի Սահարա։ Միթրայի պաշտամունքի բազմաթիվ հետքեր են գտնել նաև Մեծ Բրիտանիայում, Իտալիայում, Ռումինիայում, Գերմանիայում, Ավստրիայում, Բուլղարիայում, Հայաստանում, Սիրիայում, Պաղեստինում, Շվեյցարիայում և Ֆրանսիայում (Բորդոյում, Արդեշի Բուրգ Սենտ Անդելում,Էլզասում, Մեցում և այլուր):

Հռոմում նույնպես տարածված էին բազում տաճարներ, բայց հետագայում դրանք ավերվել են քրիստոնյաների կողմից։ Այսօր Հռոմում այդ տաճարներից մնացել են ընդամենը 40-ը, մինչ նախկինում տաճարների քանակը երեք անգամ գերազանցում էր հիմիկվանը։

Ինչպես նշում է Էռնեստ Ռենանը, «Եթե քրիստոնեության աճը դադարեցվեր ինչ-որ մահացու հիվանդությամբ, աշխարհը Միթրաիստ կլիներ»: Հռոմեացիները Միթրային անվանում էին Deus Sol Invictus, որը թարգմանաբար նշամակում է անպարտելի արև։ Հռոմեական կայսր Կոմոդոսը (161-192) նույնպես Միթրայի պաշտամունքի հետևորդ էր և Ավրելիանոսի թագավորության օրոք (270-275) Միթրաիզմը հռչակվեց որպես կայսրության պետական կրոնը, իսկ  կայսրը արևի երկրային մարմնավորում։

Ավրելիանոսը 274 թ․-ին դեկտեմբերի 25-ը հռչակեց Միթրայի ծննդյան օր։ Սակայն, երբ Կոստանդիանոս Ա-ն (274-337) 312-ին ընդունեց քրիստոնեությունը, Միթրայի պաշտամունքը կորցրեց իր ազդեցությունը և կարճ ժամանակով վերականգնվելոց հետո ամբողջովին վերացավ։ Մի փիլիսոփա և բանաստեղծ, ով Միթրաիզմի հետևորդ էր, փորձում էր վերականգնել արևի պաշտամունքը, սակայն 363 թ․-ին Միջագետքում պարսիկներ դեմ կռվի ժամանակ նա սպանվեց։

Չնայած, որ Միթրայի պաշտամունքը ամբողջովին կորցրեց իր ուժը, միևնույն է հետք թողեց քրիստոնեության վրա, հատկապես Սուրբ Ծննդի վրա, քանի որ այն համարվում էր Միթրայի ծննդյան օրը։ Միթրայի պաշտամունքի մեջ ամենակարևոր տոնը համարվում էր Ձմեռային գիշերահավսարը՝ լույսի հաղթանակը խավարի դեմ, որը  Միթրայի ծննդյան օրն էր։ Ձմեռային գիշերահավսարից սկսած՝ օրերը երկարում են։ Ձմեռային գիշերահավսարի օրվա ընտրությունը՝ դեկտեմբերի 25-ը, Հռոմեացիների կողմից ընտրվել էր հռոմեական օրացույցի բարեփոխումների ժամանակ թույլ տված սխալի հետևանքով։ Հետագայում Հուլիոս Կեսարը նոր օրացույց ընդունեց՝ ստեղծված աստղագետ Սոսիգենի կողմից։ Այս օրացույցը սահմանվում է սեզոնի սկիզբը․ գարունը մարտի 25-ից, ամառը հունիսի 24-ից, աշունը սեպտեմբերի 24-ից և ձմեռը դեկտեմբերի 25-ից։ Բայց այս ամսաթվերը մեկ կամ երկու օրով ետ էին ներկայից։ Զարմանալի է, բայց առաջին քրիստոնյաները չգիտեին Քրիստոսի ծննդյան օրը և չէին նշում դեկտեմբերի 25-ին։

Մարկոսի Ավետարանը, որը ամենահներից մեկն է համարվում, նույնպես տեղեկություն չի հաղորդում Քրիստոսի կյանքի մասին։ Սուրբ Լյուկի և Սուրբ Մեթյուի ավետարանները նույնպես ոչ մի տեղեկություն չեն տալիս Քրիստոսի ծննդյան օրվա մասին, չնայած, որ այստեղ նույնպես խոսում են Քրիստոսի կյանքից։ Տոնակատարության առաջին հիշատակումը տեսնում ենք Կղեմես Ալեքսանդրացու մոտ, ով  նշում է, որ Քիստոսի մկրտությունը նշվել է հունվարի 6-ին կամ 10-ին։ Այնումանեայնիվ, 4-րդ դարի առաջին կեսերից, Քրիստոսի մկրտությունը և ծնունդը սկեսեցին նշել միասին։ Եգիպտոսում հայտնաբեված պապիրուսում նշված է Սուրբ Ծննդի պատարագի մասին, որը նշվել է հունվարի 5-ի գիշերը։

Դեկտեմբերի 25-ը, որպես հաստատված ամսաթիվ, որոշվեց Հուլիոս Առաջին Պապի կողմից  340թ․-ին: Այս օրվա ընտրությունը, մեծապես մարտավարական էր: Միթրայի պաշտամունքր լի էր այնպիսի տարրերով, որոնք առաջ էին եկել հազարամյակների ընթացքում, իսկ քրիստոնեությունը համարվում էր նոր կրոն, որ եկել էր Պաղեստինից։ Հետևաբար առաջին քրիստոնյա հռոմեացիները, որոնք հրաժարվել էին Միթրայի պաշտամունքից, միևնույն է կապված էին մնում այդ կրոնին և սա է պատճառը, որ քրիստոնեության մեջ շատ են Միթրայի պաշտամունքին հատուկ ծեսեր։ Օրինակ՝ Միթրայի պաշտամունքին հատուկ էր սրբացնել կիրակին, որը համարվում էր արևի օրը։ Նույն կերպ հաղորդության ժամանակ սուրբ էին համարվում նաև գինին և հացը։ Միթրան ծնվել է ժայռից՝ հովիվների ներկայությամբ։ Քրիստոնեական մկրտության ժամանակ օգտագործված երաժշտությունը և զանգերը նույնպես հատուկ է եղել Միթրայի պաշտամունքին։ Ինչ վերաբերվում է հոգևորականներին՝  նրանք «հայր» կոչումը վերցրել են Միթրայի պաշտամունքի քահանաներից՝ հակառակ Քրիստոսի կամքին, ով ասում է «Ոչ մեկին հայր մի անվանեք երկրի վրա, քանի որ դուք ունեք մի Երկնային Հայր»։(Մատ․ 23։9) Զարմանալի չէ նաև, որ եպիսկոպոսների հագուստի և գլխարկի ձևը նույնպես հատուկ են եղել Միթրայի պաշտամունքին, իսկ պապական գլխազարդը առաջ է եկել Փրյուգյան գլխարկից։ Այնուամենայնիվ, Հռոմում հեթանոսությունը և քրիստոնեությունը, մինչև 4-րդ դար, միաժամանակ խաղաղ պայմաններում գոյություն են ունեցել։

Հենց այս շրջանում էր, որ Սուրբ Ծննդի տոնակատարությունը տարածում գտավ հանրության մեջ իսկ դեկտեմբերի 25-ը ընդունվեց որպես Քրիստոսի ծննդյան օր։ Դեռ երկար ժամանակ եկեղեցին շարժվում էր հեթանոսական ծիսկարգերով, քանի որ հեթանոսությունը չէր կարող վերանալ մի գիշերվա ընթացքում՝ հաշվի առնելով այն փաստը, որ ազնվականության շրջանում շատ հեթանոսներ կային, որոնք դեմ էին քրիստոնեությանը։

Եկեղեցին, պահելով շատ հեթանոսական սովորույթներ, փոխեց դրանց անունները, որպեսզի էլ ավելի ուժեղացնի քրստոնեական հավատքը։ Սակայն, երբ քրիստենությունը որոշակի ուժ ձեռք բերեց և դարձավ Հռոմեական կայսրության պետական կրոն, Միթրայի պաշտամունքը կորցրեց երբեմնի ունեցած ազդեցությունը։ Միթրայի պաշտամունքի ներկայացուցիչները նույնիսկ մեղադրվեցին քրիստոնյաների սուրբ ծեսերը կեղծելու մեջ։

Վերջապես 6-րդ դարում, ավելի կոնկրետ 525 թ․-ին, Սուրբ Դիոնիսիոս Կրտսերի կողմից ստեղծվեց քրիստոնեական օրացույց։ Նա ուղղեց Քրիստոսի ծննդյան օրը և քրիստոնեական օրացույցի ծագումնաբանությունը։

Միթրան ոգշնչման աղբյուր է եղել ոչ միայն շատ միստիկաների ստեղծման համար, այլ նաև մեծ պոետներ համար, ինչպիսին է Հաֆեզ դը Շիրազը (14-րդ դար)։ Այսօր շատ իրանցիներ չեն մոռացել Միթրային։ Ամեն տարի դեկտեմբերի 21-ին՝ ձմեռային գիշերահավսարի օրը, որը իրանցիերը անվանում են Շաբ-Է-Յալդա , նշում են Միթրայի ծնունդը։ Արևային օրացույցի 7-րդ օրը նվիրված է Միթրային, այստեցից Էլ այն անվանվել է Մեհր, ինչպես Մեհրեգենի մեծ տոնակատարությունը, որը նշանավորում է աշնան սկիզբը։ Այս տոնակատարությունները վերջին տարիների ընթացքում ավելի կարևոր  են դարձել, քանի որ իրանցիները ետ են գնում իրենց հին մշակութային արժեքներին։

Ինչպիսի աստվածային և էպիկական գլխարկ․ դարերի ընթացքում այն հատուկ է եղել և՛ մարդկանց և՛ աստվածներին՝ մարդկության պատմության մեջ վկա լինելով բազմաթիվ կարևոր իրադարձությունների։

Input your search keywords and press Enter.