Արեւմտեան Հայաստանին հայերուն հարցին շուրջ

  • by Western Armenia, December 07, 2023 in Պատմութիւն
82 դիտում

1918թ. յունւարին վերջը Կովկաս տեղի ունեցող իրադարձութիւններուն առանցքը կրկին Բրեստ-Լիտովսկի բանակցութիւններն էին, որի երկրորդ փուլը սկսուած էր 1917թ. Դեկտեմբեր վերջին եւ մասնակի ընդհատումներով շարունակուեր մինչեւ 1918թ. Յունվար 28-ը։ Բրեստ-Լիտովսկ Տրոցկին կը յրաժարուի ընդունիլ Գերմանիոյ վերջնագիրը, չի ստորագրեր որեւէ փաստաթուղթ եւ կը յայտարարէ, որ Ռուսաստանը միակողմանիօրէն կը դադարացնէ պատերազմը եւ կը ցրէ զորքը։

Յաջորդ օրը զինւորներուն ու սպաներուն կը դիմէ գերագոյն հրամանատար Կռիլենկոն՝ կոչ ընելով զինուիլ համբերութեամբ, պահպանիլ ռազմական տեխնիկան, չխոչընդոտիլ երկաթուղային շարժակազմերուն ընթացքը եւ զորամաս առ զորամաս նահանջիլ։

Գերմանացիները ռուսական պատւիրակութեանը կը յայտնեն, որ իրենց վերջնագիրը չընդունիլը կը նշանակէ, որ երկու պետութիւններու միջեւ կնքուած զինադադարը կը կորցնէ ուժը։ Չնայած բոլշեւիկներու բողոքին նոտաներուն՝ 1918թ. Փետրվար 5-ին գերմանական զորքերը բոլոր ուղղութիւններով կ՚անցնեն հարձակման, եւ մէկը միւսին յետեւէն կը գրավեն ռուսական բնակավայրերն ու կը մօտնան Պետրոգրադին։ Քանը մը օրուապ մէջ  գերմանական զորքերը, չհանդիպելով որեւէ դիմադրութեան, կ՚առաջանան  200-300 կիլոմետր։Գերմանական պատւիրակութեան ղեկավար Մաքս Հոֆմանը կը գրէր. «Այդպիսի անհեթեթ պատերազմ ես դեռ չէի տեսած։ Մենք կը պատերազմէինք գնացքներու եւ ինքնաշարժներու մէջ։ Գնդացիրներով ու մէկ թնդանոթով  խումբ մը զինւորներու կը նստեցուս  գնացք ու կը շարժուիս դեպի յաջորդ բնակավայր։ Կը վերցնես  կայարանը, կը ձերբակալես բոլշեւիկները ու կ՚երթաս առաջ»։ Բրեստ-Լիտովսկին բանակցութիւններու ձախողումն Անդրկովկաս կ՚ընդունեն տագնապով եւ անհանգստութեամբ: Անդրկովկասեան կոմիսարիատը պետք է իր դիրքորոշումը յստակեցներ թուրքերուն հետ առանձին հաշտութիւն կնքելու հարցին մէջ։ Փետրվար 3-ին Կոմիսարիատը կոչ կ՚ընէ բնակչութեանը չտրուիլ սադրանքներուն, անսասան մնալ յեղափոխական դիրքերը եւ յիշիլ, որ անիշխանութիւնը կրնա  հանգեցնիլ մեծ արյունահեղութեապ։ Բանակցութիւններու տապալումէպ եւ գերմանական զորքերու առաջխաղացումէն անմիջապէս կ՚օգտուին թուրքերը։ Փետրվարին սկիզբը Կովկասեան ռազմաճակատը թուրքական բանակի հրամանատար Վեհիբը կը յայտարարէ, որ անիշխանութեանը վերջ տալու նպատակաւ իրենց բանակը պետք է առաջ շարժուի այնքան, քանի դեռ չի հանդիպեր ռուսական զորքերուն: Թուրքերը շատ լաւ գիտեին, որ ռուսական ստորաբաժանումներուն չի հանդիպելու այն պարզ պատճառաւ, որ այդպիսիք գոյութիւն չունին։

«Մշակ», 1 փետրվարի, 1918թ., թիվ 23

«Օրըստօրե Տրապիզոնէն կը հեռընան ռուսական զորքերը, զինւորական եւ քաղաքացիական հիմնարկութիւնները, հիվանդատուները: Հոն կա  փոքրիկ գունդ մը վրաց զինւորներու, որոնց ալ թողնուաղ է քաղաքին պաշտպանութիւնը: Քաղաքէն կը հեռընան  նաեւ բոլոր հիմնարկութիւններիւ պաշտօնեաները, թէ հայ, թէ ռուս, թէ հոյն, թէ վրացի:

Շրջանը թուրքական զորքեր չկան, ուստի եւ անոնց կողմէն անմիջական վտանգ, բայց կան աւազակախումբեր (գուցէ եւ ասկեարներ են աւազակներու շորերով), որոնք պարբերաբար կը յարձակուեն  յունաց գիւղերու եւ ռուս եւ վրաց զինւորներուն վրայ, երբ ասոնց կը յանդիպին  փոքրաթիվ խումբերով:

Տրապիզոնէն դուրս գալը մեծ հերոսութիւն է: Այնտեղէն մեկնող մարդը կը յանդիպի մեծամեծ դժուարութիւններու, որովհետեւ նավեր քիչ կ՚երթեւեկեն, իսկ երթեւեկող նաւերն ալ միշտ լեփ-լեցուն են զինւորներով:

Անիշխանութիւնը կատարեալ է: Շնորհիվ երթիւղայինին բացակայութեան եւ քաղաքէն դուրս գալու դժուարութեան, հիմնարկութիւնները չեն կրնա իրենց իրերը եւ ապրանքները փոխադրիլ Անդրկովկաս: Կամաւորներու ընտանիքները, մ»տ 200 կին եւ երեխա յարկադրուած էին վարձեր մասնաւոր յոյնի մը՝ 25000 ռուբլով: 

Շնորհիվ հեռացող զորքերու, քաղաքը կը գտնուի  սանիտարական ամէնավատթար դրութեան մէջ: Ամէպ տեղ եւ ամէն կողմը գարշահոտութիւն կը տիրէ: Ժանտախտը, որ բոլորովին թուլացեր էր ցուրտերու պատճառաւ, շնորհիվ առաջ եկած կեղտոտութեան, կարող է նորէն իր գլուխը բարձրացնիլ գարնանը, երբ սկսուեն տաք օրերը: Ընդհանրապէս դրութիւնը, ինչպէս քաղաքը, նոյնպէս եւ շրջանը, շատ վտանգալից եւ ողբալի է»:

Թիֆլիս ԱՄՆ հիւպատոս Ֆելիքս Սմիթը 1918թ. Փետրվար 12-ին կը հեռագրէր ԱՄՆ պետքարտուղար Ռոբերտ Լանսինգին. «Ռուսական զորքերը փաստացի լքեր են Կովկասեան ռազմաճակատը։ Էրզրում-Վան-Երզնկա գիծը գրաված են հայկական ուժերը։ Տրապիզոնէն արեւելք եւ արեւմուտք կը զբաղեցնեն թուրքական անկանօն խումբերը։ Տրապիզոնին հսկայական զինապահեստներուն կը սպառնան քուրդերը եւ տեղական մահմեդական բնակչութիւնը»

Սպառնալիք՝ միայն հայերուն համար

Անդրկովկասին հետ առանձին հաշտութիւն կնքելու թուրքական առաջարկը բարդ իրավիճակին առաջ կանգնեցուց հայերուն: Թուրքական արշավանքը Անդրկովկասին երեք ժողովուրդներէն միայն հայերուն համար էր սպառնալիք. թէ՛ վրացիները, թէ՛ առաւել եւս՝ թաթարները, թուրքերուն թշնամի չէին համարեր, հետեւաբար պատերազմելու որեւէ մտադրութիւն չունեին:

Վրացական մամուլը, վերլուծելով իրադրութիւնը 1918թ. Յունվարին վերջը, կը գրէր, որ թուրքական յաշտութեան առաջարկը պետք է անմիջապէս ընդունիլ: Թաթար հեղինակ Ախլիեւը մասնավորապես կը գրէր.

«Անկասկած է, որ մենք տանուլ ենք տուեր ներկա պատերազմը եւ շարունակիլ պատերազմը անկարող ենք, քանի որ չունինք այլեւս ոչ դրամ, ոչ զորաբանակ, ոչ փորձուած հրամանատարական կազմ, ոչ կարգապահութիւն եւ ոգեւորութիւն, ոչ ռազմամթերք եւ ոչ եւս պատերազմին որոշ նպատակ: Պատերազմին որոշ նպատակ ունին միայն հայերը, ...եւ հազիւ թէ միւս ազգերը ջերմօրէն պաշտպանեն այդ նպատակը: Վրացիները չեն գնա պատերազմելու թուրքերու դէմ, քանի որ թուրքերը անմիջապէս չեն սպառնա Վրաստանը: Ռուսները իրենք կը հեռընան ռազմաճակատէն, իսկ մուսուլմանները նոյնպէս չեն գնա պատերազմելու թուրքերուն դէմ»:

Շարունակելի․․․