Արեւմտեան Հայաստանի հայերու հարցին շուրջ 

  • by Western Armenia, June 12, 2023 in Ժառանգութիւն
338 դիտում

Այբուբենը՝ որպէս գիրի հնչիւնային արտայայտումին եղանակ, ստեղծուեր է   մ. թ. ա. III հազարամեակի կեսերուն, Էբլա քաղաքին մէջ (գտնուեր է ներկայիս Սիրիայի իււսիս): Ամէնավաղ յայտնի այբուբենը փիւնիկեանն է (Փիւնիկեան գտնուեր է Միջերկրական ծովի արեւելեան ափերուն): Փիւնիկեցիներէն գիրն անցեր է հոյներուն, այնույետեւ հռոմեացիներուն, ըստ էութեան՝ նաեւ հայերուն:  Վաղ միջնադարուն ստեղծուեր են հայերէնի, վրացերէնի, աղուաներէնի այբուբենները: Ըստ Կորիւնի` վրացերէնի և աղուաներէնի այբուբենները հայերէնի այբուբենի հիման վրայ նոյնպէս ստեղծեր է Մեսրօպ Մաշտոց: Սովորաբար այբուբենն կը ստեղծուի այբուբեններէն որեւէ մէկի նմանութեամբ: Աս է պատճառը, որ այբուբեններուն կը տրուին լատինագիր, յունագիր, սէմագիր, ռուսագիր եւ այլ անուանումներ. հայոց եւ աղուանական գիրերը հայագիր են: Հայոց կամ հայկական գիրը հնչիււնային գրանշաններու համակարգ է, որն ստեղծեր է Մեսրօպ Մաշտոց 405 թ-ին, ուստի այդ գիրերը կը կոչուին նաեւ մեսրօպեան կամ մաշտոցեան: Մեսրօպ Մաշտոցը այբուբեն ստեղծած մինչևեւ այժմ յայտնի առաջին յեղինակն է:

Յենուելով հայագիր հնագոյն մատեաններու, վիմագրիւթիւններու, Մաշտոցի աշակերտներ Կորիւնի եւ Մօուսես Խորենացու վկաիւթիւններու վրայ՝ կարելի է տարբերիլ հայկական գիրի ստեղծումին քանի մը փուլ: 

Առաջին փուլին Մաշտոցը բացայայտեր է հայերէնի բանաւոր-խօսակցական հնչիւնական համակարգը, ապա տարորոշուած հնչիւններու համար որոշել գրանշաններու քանակը: Անոր օգներ են կաթողիկօս Սահակ Պարթեւը եւ բանիմաց այլ անձինք: 

Երկրորդ փուլին ստեղծեր է հայոց գիրերը՝ 36 տառ: Մաշտոցեան այբուբենի բոլոր տառերն ստեղծուած են վերէն վար իջնող երկար, կարճ ու լայն, ուղղաձիգ եւ հորիզօնական գծերով: Բաղադրիչներու մէջ երկարը հիմնագիծն է, որու աջ կամ ձախ կողմերուն կարճն ու լայնը, վերէն վար համապատասխան դիրք գրաւելով, կը միանան նուրբ գծերով: 

Երրորդ փուլին Մաշտոցը դասաւորեր է տառերը, ճշտորոշել է անոնց թուային արժէքները, տուեր համապատասխան անուն: 

Չորրորդ եւ վերջին փուլին սահմաներ է հայերէն նորաստեղծ գիրերու գործածութեան կանոնները, մշակել գրչութեան արուեստի յիմունքները: 

Ըստ Կորիւնի՝ ատ նպատակով Մաշտոցը Սամոսատ քաղաքին մէջ յոյն գրիչ Հռոփանօսի հետ ձեւաւորեր է հայոց գիրերը, ապա Աստուածաշնչէն թարգմանաբար գրեր հայերէն առաջին նախադասութիււնը՝ «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս յանճարոյ»: 

Սակայն այսօր ալ հայերիու քով հարց կ’առաջանա մինչ Մեսրօպ Մաշտոցին այբուբէնի ձեւաւորումը եղե՞ր է հայերէն այբուբէն։