Արևմտյան Հայաստանի հայերի հարցի շուրջ

  • by Western Armenia, December 04, 2023 in Պատմութիւն
105 դիտում

1918թ. Յունվար 9-էն Բրեստ-Լիտովսկ կը վերսկսուին յաշտութեան բանակցութիւնները։ Ռուսական պատւիրակութեան ղեկավարն արդեն Լեւ Տրոցկին էր, որը կը փորձեր  ամէն կերպ ժամանակ շահիլ՝ հոյս ունենալով, թէ Գերմանիա եւ Ավստրիա շուտով յեղափոխութիւն կըլլա։ 

Սակայն յեղափոխութիւնը կերպ մը չէր սկսուի, իսկ Գերմանիոյ պահանջներն աւելի ու աւելի ծանր ու ստորացուցիչ կը դառնային: Լենինն ու Տրոցկին յարկադրուած էին յայտարարիլ, թէ «Եւրոպային յեղափոխական մասաները մեզի օգնութեան չեկան, որու պատճառաւ պատերազմի շարունակութիւնը անխուսափելի է»։ Յունվար սկիզբէն Կովկաս տեղեկութիւններ կը տարածուին, թէ Թուրքիոն կը ցանկընա  առանձին յաշտութիւն կնքիլ Անդրկովկասեան կոմիսարիատին հետ։ «Մշակը» կահազանգեր, որ Թուրքիոն գարնանը կարող է սկսիլ առաջխաղացումը, եւ քանի որ ազգային զորամասերը կազմաւորուած չէին, այն կարող էր աղետալի յետեւանքներ ունենալ։ Եթէ նոյնիսկ ազգային զորամասերը կարողանային պաշտպանիլ Կովկասի սահմանները, ապա Թուրքահայաստանի պաշտպանութիւնը գրեթէ անհնարին էր։ «Անկասկած է, որ Հայաստանի փրկութիւնը վտանգուած է, եւ հաւանօրէն նա կփոխանցուի Թուրքիոն կա՛մ Լենին-Տրոցկիի կառավարութեան, կա՛մ Անդրկովկասի կոմիսարիատին ձեռքով»,- կը գրէր թերթը:

Բանակցութիւններ «Կովկասեան անկախ կառավարութեան» հետ

1918թ. Հունվար 3-ին Կովկասեան ռազմաճակատի հրամանատար Իլյա Օդիշելիձեն կը յայտնէ, որ Կովկասեան ճակատը թուրքական բանակի հրամանատար Վեհիբ փաշան առաջարկեր է բանակցութիւններ սկսիլ «Կովկասեան անկախ կառավարութեան» հետ։

Յունվար 4-ին Կոմիսարիատն կանդրադառնա թուրքական առաջարկին․ Գեգեչկորին կը զեկուցէ, որ թուրքերը պատրաստ են յաշտութիւն կնքիլ Կովկասին հետ։ Քննարկման արդիւնքը Կոմիսարիատը կը յայտարարէ, որ իրենք ժամանակաւոր մարմին են, հարցին վերաբերեալ «կարծիք չունին» եւ որոշում ընդունելու պատասխանատւութիւնը կը թողնեն երկրային կէդրօնին։

Գեգեչկորին կը յայտնէ նաեւ, որ զինադադարին բանակցութիւններու ժամանակ ռուսական պատւիրակութեան ներկայացուցիչ գեներալ Վիշինսկին էր օգտագործեր «Կովկասեան անկախ կառավարութիւն» արտայայտութիւնը, ինչէն ալ այժմ կօգտուին թուրքերը։ Բուռն քննարկման արդիւնքը կորոշեն թուրքերուն ըսիլ, որ իրենք կը պատրաստուին մասնակցելու Հիմնադիր ժողովին, որտեղ ալ պիտի որոշուի  յաշտութեան հարցը։ Ռամիշվիլին կը նկատէ, որ զինադադարին խախտման պարագային «իրենք յնարաւորութիւն չունին Թուրքական կառավարութեան հետ պատերազմելու, ուստի պատասխանը պետք է այնպէս կազմուած ըլլա, որ առիթ չտա թուրքերուն խախտելու զինադադարը եւ Կովկասին դեմոկրատիային կորստեան մատնելու»։

«Զինադադարը կնքելե քանի մը օր հետո Վեհիբ փաշան նոր դիմում մը կընե Կովկասի բանակի հրամանատար Օդիշելիձեին, հաղորդելով, որ Էնվեր փաշան կփափագի գիտնալ, թե ինչ ճամփով կարելի է վերանորոգել հարաբերությունները անկախ Կովկասի հետ։ Էնվերի այնքան խորամանկությամբ մեջտեղ նետած «անկախ Կովկաս» խայծին բանւորական, զինւորական եւ գիւղացիական երեսփոխաններու խորհուրդը կպատասխանէ.- Մենք մասն ենք Ռուսական հանրապետութեան, խաղաղութեան համար ձեզի հետ կրնանք բանակցիլ Սահմանադիր ժողովի տալիք որոշումներէն ետք » (Աստուածատուր Խաչատրեան, Արեւելահայ եւ թուրք դիվանագիտական յարաբերութիւնները, 1917, Նոյեմբեր 30 - 30 Հոկտեմբեր, 1918, Երեւան, 1920: Հրատարակուեր է Երեւան, 2010թ.)։

Յունվար 15-ին Անդրկովկասյան կոմիսարիատը պատասխանկուղարկէ Վեհիբին.

«Պ. Գեներալ, գլխաւոր զորահրամանատար Էնվեր փաշայի յաղորդագրութեան էութեան առիթով անդրկովկասեան իշխանութիւնը կը խնդրէ ձեզի հավաստի ըլլալ, որ Կոմիսարիատը միանգամայն համերաշխ է օսմանեան զորքին գլխաւոր հրամանատարի հետ՝ անոր մարդասէր ձգտման մէջ՝ շուտով վերականգնելու փոխադարձաբար ցանկալի յաշտարար յարաբերութիւնները երկու երկրներու միջեւ»։

Նամակը Կոմիսարիատը Էնվերին կը տեղեկացներ որ պատերազմն աւարտելու համար իրենք պետք է բանակցին նաեւ ռուսական հանրապետութեան ինքնավար միւս կառավարութիւններու հետ, ուստի կը խնդրեր ժամանակ յատկացնիլ։

«Անդրկովկասեան կառավարութիւնը յոյս ունէ, թէ երեք շաբաթ ժամանակամիջոցը չի դժուարացնէ ձեզի, պ. գեներալ, սպասիել։ Կը խնդրեմ  յաւատացած ըլլալ դէպի ձեզի տածած գերազանց հարգանքին մէջ»,- ասանկ կաւարտուեր Գեգեչկորիի ստորագրութեամբ նամակը Էնւերը։ 

Թաթարներն անհամբեր կը սպասեին թուրքերուն

Թեեւ Անդրկովկասը հանդես կու գար որպէս մէկ միասնական միաւոր, սակայն ակնյայտ էր, որ հայերու, վրացիներու եւ թաթարներու նպատակներն էապէս կը տարբերուեին։ Եթէ թուրքական արշավանքը հայերուն համար միանշանակ ոչնչացում կը նշանակեր ապա թաթարներն անհամբեր կը սպասեին թուրքերուն։ Վրացիները նոյնպէս թուրքական յնարաւոր արշավանքէն  առանձնապէս տագնապներ չունեին։

«Եթե չափազանցութիւն է ըսիլ, թէ թաթարները կուզեին տաճկական տիրապետութիւն, բայց կարելի է անւարան ըսիլ, թէ կցանկանային տաճիկներու յաջողութիւնը Տաճկահայաստան եւ անոնց հովանաւորութիւնը ինչպէս իրենց, նոյնպէս եւ Անդրկովկասին վրայ։ Ատ հիմնովին յակառակ էր հայկական բաղձանքներուն եւ նպատակներուն։ Վրացիները տաճկական յովանաւորութիւն չէին ուզեր, բայց հայերու կշիռը չնչին դարձնելու համար Անդրկովկաս, կբաղձային, որ տաճիկները խլեն հայերու ձեռքէն Տաճկահայաստանը, եւ այդ ուղղութեամբ կովկասեան ճակատին հրամանատար Վեհիբ փաշայի խնամի Օդեշելիձեի միջոցով հարկ եղածը կտնօրինեին»,- կը գրեր Ռուպէն Տեր-Մինասեանը։

Օսմանեան կայսրությիւնը անկման մէջ է, այն, ինչ մենք կրնանք  յիշիլ Հայերուն ցեղասպանութեան ժամանակ, այն է, որ տարածաշրջանը միակ պետութիւնը, որը միջազգային ճանաչում ստացաւ (Ռուսաստանի կողմէն) Տաճկահայաստանն էր, եւ որ արհեստական ​​անդրկովկասեան կառավարութեան նպատակ ուներ թուլացնիլ հայկական դիմադրութիւնը  Տաճկահայաստանին ճակատը ։ 

2023 թուականի Սեպտեմբերուն արցախահաիւթեան դիմադրութեանն աջակցելու համար Արեւելեան Հայաստանի հրաժարումը, որը թւյլ կու տար բնիկ հայ բնակչութեան ցեղասպանութիւնը իրագործիլ այս պապենական տարածքը, արդեն արձանագրուած է Հայաստանի եւ Բաքուի պատմութեան մէջ։ 

Եւ ինչպէս վարչապետ Փաշինեանը կըսէ ու կը շարունակէ կրկնիլ, այս պատմութիւնն արդեն ներառուած է եղեր 1991 թուականի Ալմա աթայի պայմանագիրները, որը նա միայն կը կիրառէ ՝ նամակին պէս իհարկէ, որպէս պատրուակ՝ յաշուի չառնելու, որ Արցախը միշտ ալ մաս է կազմեր Հայաստանին ։