Նայիրին հայկական պետութիւն էր, որը կազմաւորուեցաւ Ասորեստանի դէմ պայքարին հայկական ցեղերն միաւորուելէ ետք: Այդ ժամանակուայ հնագոյն սեպագիր ցուցանակներին Նայիրի արքան հաճախ անուանած էին նաեւ Արարատեան թագաւորութեան արքայ: Այսպիսով, Նայիրիին նկատի ունենալու համար հաճախ կ՛օգտագործուէր «Արարատի Թագաւորութիւն» – կամ Վանի Թագաւորութիւն (Ուրարտու) տերմինը:

Վանի թագաւորութիւնը տեղակայուած էր Վանա լիճի շրջակայքին եւ հիմնադրուած էր Բիայնիլի ցեղային միութեան վրա: Արմանդ թագաւորի օրոք Վանի թագաւորութեան մայրաքաղաքը Արջեշ քաղաքն էր, որը յայտնի է նաեւ Արզաշկու անունով:

Ըստ 5-րդ դարի պատմաբան Մովսէս Խորենացիի, Վանի տիրակալներու առաջին արքայական տոհմը կը ներկայացնէր Հայկեան տոհմը, որը, ենթադրաբար, սերել է Հայկէն ՝ հայերու սերունդներէն: Սակայն Արման թագաւորի գահակալութիւնէն կարճ ժամանակ ետք Այքեաններու տոհմը կորսնցուց իր իշխանութիւնը քաղաքական խնդիրներու պատճառով:

Իշխանութիւնն անցաւ Հայկի հետնորդներու Նախարարի (հայկական ժառանգական տիտղոս) ճիւղին: Հայ թագաւորներու վան (կամ Բիայն) տոհմը այսպէս  կազմաւորուեր է: Այս տոհմի մայրաքաղաքը կը գտնուէր Տուշպա (կամ Տոսպ) քաղաքին: Ասորական արշաւանքները, որոնց հայ էթնոսը կարող էր դիմակայել միայն միասին, նպաստեցին թագաւորական իշխանութեան ամրապնդմանը:

Սարդուրի I թագաւորը (նոր տոհմի առաջին թագաւորը) Տոսպի մայրաքաղաքի մոտակայքին ամրոց կառուցեց ՝ պաշտպանուելու համար: Անոր իրաւայաջորդ Իշպունին սկսաւ ամրապնդել թագաւորութեան հարաւային սահմանները:

Ռազմական իշխանութեան ամրապնդմանը զուգահեռ տեղի ունեցաւ թագաւորութեան հոգեւոր ուժի կենտրոնացում: Մուսարիր (Արդինի) քաղաքը դարձաւ թագաւորութեան հոգեւոր մայրաքաղաքը: Այստեղ էր, որ կառուցուեցաւ հին հայկական պանթէոնի գլխաւոր աստուած Խալդիի պաշտամունքի կենտրոնական տաճարը:

Բացի այն պանթէոնը ներառած էր բնութեան աստուածացուած ուժերը: Բացի այդ, քահանաները կընդգրկէին հայկական պետութեան մաս կազմող բոլոր ցեղերու աստուածներու հայկական պանթէոնին մէջ: Այդ պատճառով հայկական պանթէոնը բաղկացած էր հարիւրաւոր տարբեր աստուածներէն եւ աստուածուհիներէն:

Անոնցմէ ամենայարգուածն ու հզօրը հետեւեալն էին. Գլխավոր աստուած Խալդին ՝ երկնքի աստուած, եւ նաեւ ռազմիկներու հովանաւոր սուրբ; Արուբանին ՝ Խալդիի կինը, որը նաեւ պտղաբերութեան աստուածուհի էր. Թեյշեբա, կայծակի տիկին; Շիվինին ՝ կենարար արեւի աստուած:

Իպուշինիի որդի Մենուա արքայի օրոք Վանի թագաւորութիւնը հասաւ իր հզօրութեան գագաթնակէտին: Անոր օրոք արագ զարգացաւ նաեւ թագաւորութեան տնտեսական ենթակառուցուածքը: Քինգ Մենուան նախաձեռներ է բազմաթիւ շինարարական ծրագիրներ ՝ ուղղուած մայրաքաղաքի բարելաւմանը:

Վանի ծայրամասին գտնուող շէնքերէն բացի, անոր պատուերով կառուցուեր է 70 կմ երկարութեամբ ջրատար: Այն նախատեսուած էր Խոշաբ գետի աւազանէն խմելու ջուրը մայրաքաղաք հասցնելու համար: Հատկանշական է, որ այս ալիքը, որը կոչուած է  թագաւորի անունով, կը գործէ մինչ օրս:

Մայրաքաղաքի բարեկարգուելէ բացի, Մենուայի օրոք կառուցուեր են բազմաթիւ այլ քաղաքներ, բերդեր, տաճարներ եւ ջրանցքներ: Այսպիսով, Արարատ լեռան ստորոտին գտնուող Երսախ գետի աջ ափին կանգնեցուեց Մենուախինիլի ամրոցը, որու մէջ կը գտնուէր Խալդի աստծոյ սրբավայրը: Ամրապնդուեցին նաեւ Հայաստանի հիւսիսային եւ արեւմտեան սահմանները:

Յաջորդ արքայի ՝ Արգիշտի I- ի օրոք Վանի թագաւորութիւնը վտանգաւոր թշնամի դարձաւ Ասորեստանի համար ՝ յաջող մրցակցելով տարածաշրջանը վերահսկելու համար: Այսպիսով, Վանի թագաւորութիւնը վերահսկողութիւն հաստատեց Ասորեստանը Միջերկրականի հետ կապող առեւտրային ուղիներու վրայ: Մանեուսի թագաւորութիւնը, որը կը գտնուէր Վանի թագաւորութիւնէն հարաւ-արեւելք, ընկավ նրա պրոտեկտորատի տակ, ինչը Արգիշտիի զօրքերուն թոյլ տուաւ մոտենալ Ասորեստանի եւ Բաբելոնի սահմաններուն:

Հայկական թագաւորութիւնը նոյնպէս ակտիվ ընդլայնում տարաւ դէպի հիւսիս եւ հիւսիս-արեւելք: 782 թուականին Արգիշտին կը հիմնադրէ պետութեան երկրորդ ռազմատնտեսական կենտրոնը: Դա Արին-Բերդ բլուրի Էրեբունի ամրոցն էր. Սա այն վայրն է, որտեղ այսօր կը  գտնուի Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանը:

Եւ մ.թ.ա. 776 թուականին հիմնադրուեցաւ մէկ այլ մեծ քաղաք ՝ Արգիշտիխինլին (այժմ ՝ Արմավիր): Բազմաթիւ բանուորներ եւ արհեստաւորներ վարձուեր են քաղաքներ կառուցելու համար: Շինարարական աշխատանքներուն կ՛օգտագործէին նաեւ ռազմագերիներ:

Leave a Reply