101  տարի առաջ այս օրը Փարիզի արուարձան Սեւրի մէջ կնքուեցաւ խաղաղութեան դաշնագիր,որը ձեւափոխեց ամբողջ Մերձաւոր Արեւելքի եւ մասնաւորապէս Հայաստանի ճակատագիրը։

Այս դաշնագիրը արդար հատուցման քայլն էր ,Մերձաւոր Արեւելքի տառապեալ ժողովուրդներուն։

Միջազգայնօրէն ընդունուեցաւ եւ ճանաչուեց հայ ժողովուրդի իրաւունքն իր պատմական հողերու վրայ՝ Հայկական լեռնաշխարհի մէջ վերաստեղծելու անկախ պետութիւնը:

Ըստ այդ պայմանագիրի՝ կ՛առաջարկէր Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու նախագահ Վուտրոյ Ուիլսոնին՝ գծել ապագայ անկախ Հայաստանի սահմանները: Այդ սահմաններու արեւմտեան հատուածը պէտք է անցնէին Էրզրումի, Վանի, Բիթլիսիի, Տրապիզոնի շրջանակներուն:   Վուտրոյ Ուիլսոնն ընդունեց սահմաններու վերաբերեալ արբիտրաժային վճիռը սակայն բաւական ուշ՝ 1920թ-ի Նոյեմբերի 22-ին: 

Ցեղասպանութիւն եւ տարագրութիւն վերապրած հայ ժողովուրդը վերջնական հասաւ իր արդար պայքարի յաղթանակին,որը ցաւօք մնաց միայն թուղթի վրայ։

Սեւրի պայմանագիրը չիրագործուեցաւ միջազգային նոր իրավիճակին: Թուրքիայի մէջ իշխանութեան գալով, Աթաթուրքը քայլեր ձեռնարկեց Սեւրի պայմանագիրը չեզոքացնելու ուղղութեամբ: Թուրքիան յարձակուեցաւ Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ եւ Ռուսաստանի ահռելի աջակցութեամբ փորձելով հասնիլ այդ պայմանագիրի չեղարկմանը: Ռուսաստանն ու Թուրքիան 1921 թ. պայմանագիրներով հաստատեցին իրենց «Սեւրը», բռնագրաւելով Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքը եւ բաժնելով այն:

Հայաստանը մնաց որպէս հայերու փոքր ռեզերվացիա Խորհրդային Հայաստանի տէսքով, որտեղ 1921-23 թթ. ռուս-թուրքական ուժերը համատեղ շարունակեցին հայերու ջարդերն ու տեղահանութիւնը: Ջարդերու ալիքն ու տեղահանութիւնները շարունակուեցան 1930-ականներուն, 1980-ականներու վերջը, հայերու ներկայութիւնը նուազագոյնի հասցնելով պատմական բնակութեան շրջանին, որը կը բացառէ քաղաքական, ժողովրդագրական ու տնտեսական զարգացումը:

Այս ամենի հետեւանքը 1988-1994 թուականերու Արցախեան առաջին ազատամարտն էր, որու յաղթական արդիւնքերէն հայութիւնը չի կարողացաւ օգուտ քաղել, շահարկելով օտարներու կողմէ մեզի հրամցուած օրակարգը, այն ինչ միակ միջազգայնօրէն օրինական փաստաթուղթը այդ Սեւրի դաշնագիրն էր՝ Ուիլսոնեան իրավարար վճիռով։

Նոյն ժամանակահատուածը թուրքական բարաբարոսները առաւելագոյն օգտուեցան մեր անվճռական քայլերէն, սեփական կեղծ օրակարգը թելադրելով տարածաշրջանին։

2020 թուականի Արցախի 44-օրեայ պատերազմը փաստեց,որ վերջին 30 տարին մեզի հրամցուած բանակցութիւնները եւ օրակարգը հակահայկական են , անոնք չեն ապահովէր մեր ժողովուրդի կենսական շահերը,սակայն հայկական շարք մը քաղաքական շրջանակներ կը  շարունակեն իրենց ազգային քաղաքականութիւնը։

Այս քաղաքականութեան ապազգային բնոյթը իր վրայ կը զգայ նաեւ Արեւմտեան Հայաստանը, որը  միակն է որ կը պայքարի միացեալ Հայաստանի համար եւ 2016 թուականին վավերացուցած է Սեւրի պայմանագիրը։

Փոխարենը, թուրքերը շատ լաւ կը հասկնան հայկական հարցի ուժն ու արժէքը, եւ Սեւրի սինդրոմը հանգիստ չի տար Թուրքիային, այդ պատճառով Էրդողանը հարիւր տարի ետք կրկին եռանդուն կը պայքարի Սեւրի դէմ, ստեղծելով տարատեսակ յանձնաժողովներ եւ ռազմական գործողութիւններ վարելով հայկական քաղաքակրթական ներկայութեան ողջ շրջագիծով Սուրայի,Արցախի մէջ։

Եւ Էրդողանի կողմէ պատեհ անպատեհ առիթներով Սեւրի յիշատակում ,ապացոյցն է, որ Թուրքիան  կը սարսափի Սեւրի կիրառումէն։

Իսկ մեզ իհամար Սեւրի հարցը ,հայ ժողովուրդի ազգային գոյութեան հարցն է: