Այսօր ողջ աշխարհը կը հետեւի Աֆղանստանի մէջ տեղի ունեցած իրադարձութիւններուն։ Բոլորը գիտեն, որ աշխարհի ցանկացած կէտ  առնուազն մէկ հայ կը գտնուի։ Սակայն Աֆղանստանի ու հայերու հետ կապուած կան  շարք մը առանձնայատկութիւններ։ Մինչ 2021 թ․ Մարտն Աֆղանստանի մէջ կար հայկական զօրախումբ, հայկական կողմը պատերազմի ժամանակ անգլիացիներու կողմէ աւիրուած հին հայկական եկեղեցիի տեղը 2010 թ․ Քունդուզ նահանգին մէջ կառուցեց մատուռ մը, որն օծուեր է Էջմիածինի հոգեւոր ներկայացուցչի կողմէ։ 2021 թ․ Մարտին 121 անդամներէ բաղկացած հայկական զօրախումբը դուրս եկաւ Աֆղանստանէն։ 1979-1989 թթ․, երբ խորհրդային զօրքերը մտած են Աֆղանստան, «բազմազգ բանակին մէջ» կռուած է շուրջ 4000 հայ, որոնցմէ 300-ը վիրաւորուած է, իսկ 86-ը զոհուած։

իսկ այժմ քանի՞ հայ կ՛ապրի այնտեղ, եւ ք՞անին ապրած են նախկին ժամանակ։Հայ առեւտրականներն առաջին անգամ այստեղ ոտք  դրած են Արշակունիներու թագաւորներու օրոք։ Երբ 1386 թ․ Թամերլանը յարձակում իրականացուց Անդրկովկասի վրայ, գերի վերցուց բազմաթիւ հայ, վրացի եւ աղվան արհեստաւորներու։

Գերիներուն կը պահէին Քաբուլի մէջ, Կանդահարում եւ Աֆղանստանի հիւսիսային մասերը։ Հայ ականաւոր աստուածաբան, մատենագիր, գրող Սիմեոն Երեւանցին 1760 թ․ գրած է, որ Կանդահարի հայերը Թամերլանի գերեվարած հայերու ժառանգներն են։

1881 թ․ Աֆղանստանի մէջ տեղի ունեցած ապստամբութիւնը կազմակերպած էին ղիլզայ ցեղի ներկայացուցիչները, որոնք կ՛ապրէին հսկայական լեռնային տարածքի մէջ։  

Այս տարածքին մէջ հետազոտական աշխատանքներ կատարած եւրոպացի լրագրողները հաւաստիացուցած են, որ անոնք իրականութեան եղած են հայեր։ 19-րդ դարի վերջերը այս տարածաշրջանին մէջ ապրած է շուրջ 10 հազար ընտանիք։ Այսօրուայ դրութեամբ չհաստատուած տուեալներով ղիլզայները մոտ 3 մլն են։ Աֆղանստանի մէջ հինգ տարի առաջ կար 450 քրիստոնեայ հայ, սակայն այսօր ոչ մէկը չի գիտեր, թէ որքանն մնացած են։

Ղիլզայները կը մկրտէին հիւանդներուն, խաչեր կը դնէին իրենց տուներուն մէջ, բայց ամենահետաքրքրականն այն է, որ անոնք մատերով խաչ կը տպէին խմորի վրայ։ Համաձայն թղթակիցի՝ ղիլզայներն պնդած են, որ իրենց նախնիները հայեր են։

1750 թ․ դեռեւս կային քրիստոնեայ հայեր, բայց անոնք ձուլման վտանգի առաջ էին։ Հայ աշխարհիկ ու հոգեւոր դասի անհեռատես քաղաքականութեան պատճառով Աֆղանստանի հայերն սկսեցան գաղթել Հնդկաստան կամ Միջին Ասիա։

Պատմութեան ընթացքին հայ ժողովուրդը կորսնցուցած է շուրջ 15 մլն ներկայացուցիչներ՝ պատերազմներու, ձուլման վտանգի եւ արտագաղթի պատճառով։ Ղիլզայները եւս ձուլման ու վերացման վտանգի առաջ են, եւ գրագէտ քաղաքականութեան շնորհիւ հնարաւոր կ՛ըլլայ վերացումը կանխել։