Ուշադրութեան արժանի է այն փաստը, որ Մոսկուայի մէջ Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովը եւ Իրանի արտգործնախարար Հոսեյն Ամիր Աբտոլլահիանը քննարկած են նաեւ Կարսի պայմանագիրը: Այդ փաստաթուղթը ստորագրուեր է  100 տարի առաջ, եւ ընդամենը մի քանի օր ետք կը լրանայ մէկ դարը: Չնայած մասնագետներու պնդումներուն, որ այն իրաւական ուժ չէ ունեցած, այնուհետեւ, պայմանագիրը գործեր է վերջին հարիւրամեակին: Պայմանագրի կողմերն այդ ժամանակ միջազգային իրաւունքի սուբյեկտներ չեն եղած, հետեւաբար՝ այդ փաստաթուղթը չէ ճանաչուած Ազգերու լիգայի կողմէ:

Կարսի պայմանագիրը 1921 թ. Յոկտեմբերի 13-ին ստորագրած են Հայաստանի, Ատրպէյճանի եւ Վրաստանի Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետութիւններու կառավարութիւնները՝ մէկ կողմէ,  Թուրքիայի ազգային մեծ ժողովի կառավարութիւնը՝ միւս կողմէ, Ռուսաստանի Սովետական Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետութեան մասնակցութեամբ: Նկատենք, որ այն հաստատած էր մի քանի ամիս առաջ ստորագրուած Մոսկուայի պայմանագիրը:

Պայմանագիրով Թուրքիային անցան Կարսի մարզը եւ Սուրմալուի գաւառը՝ Արարատ լեռով, իսկ Ատրպէյճանին՝ Նախիջեւանի մարզը, որը ձեւաւորուած է Երեւանի նահանգի Նախիջեւանի եւ Շարուր-Դարալագեազի գաւառներու մէկ մաս տարածքին: Այն ժամանակ մարզը յայտարարուեցաւ ինքնավար հանրապետութիւն Ատրպէյճանի տարածքին մէջ՝ պայմանով, որ վերջերս չի փոխանցէ որեւէ երրորդ կողմէ։ 

Խօսքը Իրանի մասին է, որն այդ եւ  շարք  մը այլ տարածքներ ցարական Ռուսաստանին զիջած էր Թուրքմենչայի ու Գիւլիստանի պայմանագրերով եւ փաստացի չէր մասնակցած Լենին-Քեմալ բանակցութիւններուն:

100 տարի եըք, փաստօրէն, Իրանը կը տեսնէ Կարսի պայմանագիրի դիտարկման հնարաւորութիւն կամ միտում: Ժամանակակից Իրանը մէկ դար նախկին երկիրը չէ, այն այսօր ունի բաւական զարգացած եւ ինքնաբաւ ռազմական արդիւնաբերութիւն եւ տնտեսութիւն:  Թեհրանն այդ մասին աշխարհին, մասնաւորապէս՝ տարածաշրջանի «խաղացողներուն» ազդարարեց Արցախի բռնագրաւուած տարածքներու մոտ կազմակերպած աննախադէպ զօրավարժութիւններով:

Արցախեան վերջին պատերազմը եւ անոր յաջորդած Թուրքիայի ներկայութեան ուժեղացումն Ատրպէյճանի մէջ փաստեց նոր աշխարհաքաղաքական զարգացումներու մասին, որոնք անմիջական կը վերաբերուէին Իրանի անվտանգութեանը, եւ ան չէր կարող չարձագանքել անոնց: Եթէ նման աշխարհաքաղաքական տեղաշարժեր կը դիտարկուին, ապա բոլոր հիմքերը կան վերանայելու, մասնաւորապէս, 100 տարի առաջ ընդունուած այդ վիճահարոյց փաստաթուղթը, եւ Իրանն այդ ուղղութեամբ քննարկումներն արդեն սկսած է:

Այս լաւ առիթ է Հայաստանի համար՝ օրակարգ բերելու շատ աւելի իրաւական հիմք ունեցող 1920 թ. Օգոստոսի 10-ին կնքուած Սեւրի պայմանագիրը, որով Կարսի մարզը եւ Արեւմտեան Հայաստանի տարածքի զգալի մասը ճանաչուած են Հայաստանի Հանրապետութեան մաս։ Այս փաստաթուղթն ստորագրողները ժամանակին եղած են միջազգայնօրէն ճանաչուած սուբյեկտներ։ Այժմ իսկական ժամանակն է ուղղել մէկ դարեայ սխալները եւ վերականգնել պատմական արդարութիւնը՝ պայքարելով Սեւրի պայմանագիրը ճանաչելու ուղղութեամբ։

Leave a Reply