Հայերու դէմ իրագործուած ցեղասպանութենէն ետք Դաշնակից տերութիւններու կողմէ Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին  ճանաչուած Հայաստանի Հանրապետութիւնը քեմալական ուժերու կողմէ սկսաւ օկուպացուիլ 1920 թուականի Սեպտեմբերի 27-էն:

Արեւելեան Հայաստանի կողմէ պոլշեվիկեան ուժերը գրաւեցին Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ քեմալական ուժերու հետ ստորագրեցին երեք անօրինական պայմանագիր՝ 1920 թուականի Դեկտեմբերի 2-ին՝ Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը, Մոսկուայի պայմանագիրը՝ 1921 թուականի Մարտի 16-ին եւ Կարսի պայմանագիրը 1921 թուականի Յոկտեմբերի 13-ին։ Ձեզի կը ներակայացնենք Կարսի անօրինական պայմանագիրը, որը Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան կողմէ անվավեր կը համարուի:

13 Յոկտեմբեր, 1921թ.

Մէկ կողմէ Հայկ. ԽՍՀ-ի, Ատրպ. ԽՍՀ-ի ու Վրաց. ԽՍՀ-ի եւ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարութիւնը, միւս կողմէ ՌԽՖՍՀ-ի մասնակցութեամբ Կարսի մէջ կնքեցին բարեկամութեան պայմանագիր։ Հիմնուելով ազգերու եղբայրութեան եւ ժողովուրդներու ինքնորոշման սկզբունքներուն, անոնց միջեւ մշտական սրտագին փոխյարաբերութիւններ ու անկեղծ բարեկամութիւն հաստատելու ցանկութեամբ խանդավառուած, որոշեցին բարեկամութեան պայմանագիր կնքելու նպատակով Ռուսաստանի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Խորհրդային Հանրապետութեան մասնակցութեամբ սկսիլ բանակցութիւններ, որու համար իրենց լիազորներ նշանակեցին`

Հայաստանի կառավարութիւնը` Արտաքին գործերու ժողովրդական կոմիսար Ասքանազ Մռավեանին, Ներքին գործերու ժողովրդական կոմիսար Պողոս Մակինցեանին.

Ատրպէյճանի կառավարութիւնը` Պետական վերահսկողութեան ժողովրդական կոմիսար Պեհպուդ Շախթախթինսկուն.

Վրաստանի կառավարութիւնը` Ռազմական եւ ծովային գործերու ժողովրդական կոմիսար Շալվա Էլիավային, Արտաքին գործերու ժողովրդական կոմիսար եւ ֆինանսներու ժողովրդական կոմիսար Ալեքսանդր Սվանիձէին.

Թուրքիոյ Ազգային մեծ ժողովի կառավարութիւնը` Ադրիանապոլսի կողմէ Ազգային մեծ ժողովի պատգամաւոր, Արեւելեան ռազմաճակատի հրամանատար Քազիմ Կարապեքիր փաշային, Բուրդուրի կողմէ Ազգային մեծ ժողովի դեպուտատ Վելի պեյին, Հանրային աշխատանքներու պետական քարտուղարի նախկին օգնական Մուխթար պեյին, Ատրպէյճանի մէջ Թուրքիայի լիազոր ներկայացուցիչ Մեմտուհ Շեւքեթ պեյին.

Ռուսաստանի կառավարութիւնը` Լատուիայի մէջ լիազօր ներկայացուցիչ Եակով Գանեցկուն, որոնք իրենց լիազօրագրերը փոխանակելով, անոնք համարեցին պատշաճ ու  օրինական եւ համաձայնեցան ներքոյիշեալի շուրջը.

Յօդուած 1. – Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարութիւնը եւ Հայաստանի, Ատրպէյճանի ու Վրաստանի կառավարութիւնները վերացուած եւ ուժէ զուրկ կը համարեն այն պայմանագրերը, որոնք կնքուած են ներկայի պայմանաւորուող կողմերու տարածքներու մէջ մտնող, նախկին ժամանակ իրենց ինքնիշխան իրաւունքները կենսագործող պետութիւններու միջեւ, եւ որոնք կը վերաբերուին վերոյիշեալ տարածքներուն, վերացուած եւ ուժէ զուրկ կը համարուին նաեւ երրորդ տերութիւններու կնքած եւ Անդրկովկասեան հանրապետութիւններուն վերաբերող պայմանագրերը:

Սոյն յօդուածը չի վերաբերուիր 1921 (1337) թուականի Մարտի 16-ին Մոսկուայի մէջ կնքուած ռուս-թուրքական պայմանագրին:

Յօդուած 2. – Պայմանաուորուած կողմերը համաձայն են չճանաչել ոչ մէկ հաշտութեան պայմանագիր կամ միջազգային որեւէ այլ ակտ, եթէ անոնցմէ մէկին ուժով կը հարկադրեն այն ընդունիլ: Այդ պատճառով Հայաստանի, Ատրպէյճանի եւ Վրաստանի կառավարութիւնները համաձայն են չճանաչել որեւէ  միջազգային ակտ, որը կը վերաբերուի Թուրքիային եւ ճանաչուած չէ այսօր Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը ներկայացնող ազգային կառավարութեան կողմէ:

(Սոյն պայմանագրի մէջ որպէս Թուրքիա կը հասկացուին այն տարածքները, որոնք մտած են 1920 (1336)թ. Յունուարի 28-ի թուրքական Ազգային ուխտի մէջ, որը Կ. Պոլիսի մէջ մշակած եւ հռչակած է օսմանեան պատգամաւորներու պալատը եւ հաղորդած է մամուլին ու բոլոր պետութիւններուն):

Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարութիւնն իր հերթին համաձայն է չճանաչել որեւէ միջազգային ակտ, որը կը վերաբերուի Հայաստանին, Վրաստանին ու Ատրպէյճանին եւ ճանաչուած չէ այդ երկիրներու համապատասխան կառավարութիւններու կողմէ, որոնք այսօր կը ներկայացնեն Հայաստանի, Ատրպէյճանի եւ Վրաստանի Խորհուրդներուն:

Յօդուած 3. – Հայաստանի, Ատրպէյճանի եւ Վրաստանի կառավարութիւնները, ընդունելով, որ կապիտուլիացիաներու կանոնակարգը անհամատեղելի է որեւէ երկրի ազգային ազատ զարգացման, ինչպէս նաեւ ինքնիշխան իրաւունքներու լիակատար կենսագործման հետ, կը գտնեն, որ այդ կանոնակարգին առնչուող բոլոր գործառութիւններն ու իրաւունքները կորսնցուցած են իրենց ուժը եւ կը համարուին վերացուած:

Յօդուած 4. – Թուրքիայի հիւսիս-արեւելեան սահմանը (ըստ ռուսական Գլխաւոր շտապի քարտէսի` մասշտաբը 1/210000, մէկ մատնաչափում` 5 վերստ) որոշուած է այն գիծով, որը կը սկսի Սեւ ծովի ափամերձ Սարպ գիւղէն, կ՛անցնի Խեդիսմթա սարին վրայով, Շավշետ սարի, Քաննիդաղ սարի ջրբաժան գիծի երկարութեամբ, այնուհետեւ կ՛առաջանայ Արտահանի, Կարսի սանջակներու  հին հիւսիսային վարչական սահմանագիծերու` Արփաչայի եւ Արաքս գետերու հնահունի ուղղութեամբ մինչեւ Ստորին Կարասուի գետաբերանը: (Սահմաններու մանրամասն նկարագրութիւնը եւ անոնց վերաբերող հարցերը որոշուած են 1-ին եւ 2-րդ հաւելուածներուն եւ կից քարտէսին մէջ, որն ստորագրած են երկու պայմանաուորուող կողմերը: Պայմանագրի թեքստի եւ քարտէսի միջեւ անհամապատասխանութեան պարագային գերապատուութիւնը կուտան թեքստին):

Բնութեան մեջ պետական սահմանագիծի մանրամասն որոշումն ու անցկացումը, ինչպէս նաեւ սահմանանշաններու տեղադրելը կը կատարէ խառը սահմանային յանձնաժողովը, որուն կը մասնակցին պայմանաուորուող կողմերէ հաւասար թիւով անդամներ եւ ՌԽՖՍՀ-ի ներկայացուցիչը (Հաւելուած 4` քարտէս):

Յօդուած 5. – Թուրքիայի կառավարութիւնը եւ Խորհրդային Հայաստանի ու Ատրպէյճանի կառավարութիւնները համաձայն են, որ սոյն պայմանագրի երրորդ հաւելուածին նշուած սահմաններուն Նախիջեւանի մարզը կազմի ինքնավար տարածք` Ատրպէյճանի խնամակալութեան ներքոյ:

Յօդուած 6. – Թուրքիան համաձայն է Վրաստանին զիջել Պաթում քաղաքի ու նաւահանգիստի եւ սոյն պայմանագրի 4-րդ յօդուածին մէջ նշուած սահմանագիծէն հիւսիս եղած ու Պաթումի մարզի բաղադրիչ մասը կազմող տարածքի սիւզերենութիւնը` պայմանով, որ`

1) սոյն յօդուածին մէջ նշուած վայրերու բնակչութիւնը վարչական առումով կ՛ունենայ տեղական լայն ինքնավարութիւն, որը կ՛ապահովէ իւրաքանչիւր համայնքի մշակութային եւ կրոնական իրաւունքները եւ բնակչութեանը հնարաւորութիւն կընձեռնէ յիշեալ վայրերուն մէջ սահմանել իր ցանկութիւններուն համապատասխանող հողային օրէնք.

2) Թուրքիային կուտան Պաթում նաւահանգիստի վրայէն ներմուծուող եւ այնտեղէն արտահանող ամեն տեսակ ապրանքներու ազատ, անտուրք տեղափոխման իրաւունք, տեղի չեն ունենար խափանումներ: Թուրքիային կուտան Պաթում նաւահանգիստէն օգտուելու իրաւունք եւ անոր համար  չի գանձուիր առանձին տուրքեր:

Այս յօդուածը կենսագործելու համար սոյն պայմանագիրն ստորագրելէ ետք շահագրգիռ կողմերու ներկայացուցիչներէն կը կազմուի յանձնաժողով:

Հօդուած 7. – Վրաստանի կառավարութիւնը եւ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարութիւնը կը պայմանաւորուին սահմանամերձ գոտիի բնակիչներու համար դիւրացնել սահմանի անցումը` պայմանով, որ պահպանուի մաքսային, ոստիկանական եւ սանիտարական կանոնները, որոնք այդ առթիվ կը սահմանուին խառը յանձնաժողովի կողմէ:

Յօդուած 7․- Վրաստանի կառավարութիւնը եւ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարութիւնը, նկատի առնելով երկու երկիրներու սահմանամերձ վայրերու բնակիչներու համար սահմանէն այն կողմ գտնուող ամառային ու ձմեռային արոտավայրերէն օգտուելու անհրաժեշտութիւնը, պայմանաւորուեցան այդ բնակիչներուն տալ իրենց նախիրներու հետ սահմանն անցնելու եւ սովորական արոտավայրերէն օգտուելու իրաւունք:

Սահմանն անցնելու մաքսային կանոնները, ինչպէս նաեւ ոստիկանական, սանիտարական եւ միւս միջոցառումները կը սահմանէ խառը յանձնաժողովը:

Յօդուած 8․ – Նեղուցներու բացումը եւ անոնցմով բոլոր ժողովուրդներու առեւտրական նաւերու ազատ անցումն ապահովելու համար Թուրքիան եւ Վրաստանը կը պայմանաւորուին Սեւ ծովի եւ նեղուցներու միջազգային կարգավիճակի վերջնական մշակումը յանձնել ափամերձ պետութիւններու ներկայացուցիչներու համաժողովին` պայմանով, որ անոր ընդունած որոշումները չի վնասեն Թուրքիայի լիակատար իշխանութիւնը, ինչպէս նաեւ Թուրքիայի եւ անոր մայրաքաղաք Կ․Պոլիսի անվտանգութիւնը:

Յօդուած 10. – Պայմանաուորուող կողմերը պարտաւորութիւն կը ստանձնեն իրենց տարածքներուն մէջ արգիլել այնպիսի կազմակերպութիւններու եւ խումբերու առաջացումն ու գոյութիւնը, որոնք ունին միւս երկրի կամ անոր տարածքի մէկ մաս կառավարութեան դերն ստանձնելու հաւակնութիւն, ինչպէս նաեւ պարտաւորուած են իրենց տարածքներուն մէջ արգիլել այնպիսի խումբերու գոյութիւնը, որոնց նպատակն է պայքար միւս երկրի դէմ:

Որոշուած է, որ սոյն յօդուածին մէջ յիշատակուած թուրքական տարածքի տակ կը հասկացուի այն տարածքը, որը կը գտնուի Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարութեան զինուորական եւ  քաղաքացիական անմիջական իրաւասութեան ներքոյ:

Յօդուած 11. – Երկու պայմանաուորուող կողմերու այն քաղաքացիներու վրայ, որոնք կը գտնուին միւս կողմէ տարածքին մէջ, կը տարածուին հիւրընկալող երկրի օրէնքէն բխող իրաւունքներն ու պարտականութիւնները, բացառութեամբ ազգային պաշտպանութեան պարտականութիւններուն, որոնցմէ կազատուին անոնք.

Երկու կողմերու քաղաքացիներու  ընտանեկան եւ ժառանգութեան իրաւունքին ու գործունէութեան վերաբերող հարցերը նոյնպէս կը բացառուի սոյն յօդուածի որոշումներէն: Անոնք կը որոշուին հատուկ համաձայնութեամբ:

Հօդուած 12. – Կողմերը համաձայն են իւրաքանչիւրի տարածքին մէջ գտնուող միւս կողմի քաղաքացիներու նկատմամբ կիրառել առաւելագոյն բարենպաստութեան սկզբունքը:

Սոյն յօդուածը չի կիրառուիր այն իրաւունքներու նկատմամբ, որոնք խորհրդային հանրապետութիւնները իրենց տարածքին մէջ փոխադարձաբար տուած են դաշնակից խորհրդային հանրապետութիւններու քաղաքացիներուն, ինչպէս նաեւ այն իրաւունքներու նկատմամբ, որոնք Թուրքիան վերապահած է Թուրքիայի դաշնակից մահմետական պետութիւններու քաղաքացիներուն:

Յօդուած 13. – Մինչև 1918թ. Ռուսաստանի մի մասը հանդիսացող և այժմ Թուրքիայի գերիշխանության ներքո գտնվող տարածքների յուրաքանչյուր բնակիչ, եթե ցանկանա, ունի թուրքական քաղաքացիությունից դուրս գալու, Թուրքիայից ազատ հեռանալու և սեփական կայքը, գույքը կամ դրանց արժեքն իր հետ տանելու իրավունք:

Հավասարապես, այն տարածքի բոլոր բնակիչները, որոնց նկատմամբ Թուրքիան սյուզերենությունը զիջել է Վրաստանին, եթե ցանկանան, ունեն վրացական քաղաքացիությունից դուրս գալու, Վրաստանի տարածքից ազատ հեռանալու և սեփական կայքը, գույքը կամ դրանց արժեքն իրենց հետ տանելու իրավունք:

Վերոհիշյալ հոդվածում հիշատակվող բնակիչները, եթե պատշաճ ձևով հայտարարեն հիշյալ տարածքներից հեռանալու իրենց ցանկության մասին, այդ պահից կստանան զինապարտությունից ազատվելու միամսյա իրավունք:

Յօդուած 14. – Կողմերը պարտաւորուած են սոյն պայմանագրի ստորագրելու օրէն հաշուած վեց ամսուայ ընթացքին կնքել 1918-1920 թթ. պատերազմներու հետեւանքով գաղթածներուն վերաբերող հատուկ համաձայնագրեր:

Յօդուած 15. – Կողմերէն իւրաքանչիւրը կը պարտաւորուի սոյն պայմանագրի ստորագրուելէ ետք յայտարարել միւս կողմի քաղաքացիներու լիակատար ներում այն յանցանքներու եւ զանցանքներու համար, որոնք բխած են Կովկասեան ռազմաճակատին տեղի ունեցած պատերազմական գործողուիւններէն:

Յօդուած 16. – Կողմերը համաձայն են սոյն պայմանագրի ստորագրելու օրէն հաշուած երկու ամսուայ ընթացքին վերադարձնել որեւէ կողմի տարածքին գտնուող նախկին ռազմագերիներուն եւ քաղաքացիական գերիներուն:

Յօդուած 17. – Կողմերն իրենց երկիրներու միջեւ հաղորդակցութիւններու անընդհատութիւնն ապահովելու նպատակով պարտաւորուած են փոխադարձ համաձայնութեամբ ձեռք բերել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները, որպէսզի պահպանուին եւ որքան հնարաւոր է արագ զարգանան երկաթուղային, հեռագրական եւ հաղորդակցութեան միւս միջոցները, ինչպէս նաեւ այն նպատակով, որպէսզի առանց որեւէ կասեցումներու ապահովեն մարդկանց եւ ապրանքներու ազատ փոխադրումները:

Սակայն կը համարուի, որ ճանապարհորդներու, ապրանքներու փոխադրման, մուտքի եւ  ճանապարհման վերաբերեալ լիովին կը գործադրուին պայմանաւորուող երկիրներէն իւրաքանչիւրին այդ մասին սահմանուած կանոնները:

Յօդուած 18. – Առեւտրական յարաբերութիւններ հաստատելու եւ բոլոր տնտեսական ու ֆինանսական կամ պայմանաւորուող երկիրներու միջեւ բարեկամական յարաբերութիւններու ամրապնդման համար անհրաժեշտ միւս հարցերը կարգաւորելու նպատակով սոյն պայմանագիրն ստորագրելէ ետք Թիֆլիսի մէջ կը ստեղծուի շահագրգռուած երկիրներու ներկայացուցիչներէն կազմուած յանձնաժողով:

Յօդուած 19. – Կողմերը պարտաւորուած են սոյն պայմանագրի ստորագրելու օրէն հաշուած երեք ամսուայ ընթացքին կնքել հիւպատոսային համաձայնագրեր:

Յօդուած  20. – Սոյն պայմանագիրը, որը կնքուած է Հայաստանի, Ատրպէյճանի, Վրաստանի եւ Թուրքիայի կառավարութիւններու միջեւ, ենթակայ է վավերացման:

Վավերագրերու փոխանակումը տեղի կունենայ Երեւանի մէջ, մոտակայ ժամանակներուն:

Սոյն պայմանագիրն ուժի մէջ կը մտնէ վավերագրերու փոխանակման պահէն, բացառութեամբ 6, 14, 15, 16, 18 եւ 19 յօդուածներու, որոնք ուժի մէջ կը մտնեն անմիջապէս պայմանագիրն ստորագրուելէ ետք:

Ի վավերացումն շարադրեալի, վերոյիշեալ լիազօր անձեր ստորագրեցին սոյն պայմանագիրը եւ հաստատեցին իրենց կնիքներով:

Կազմուած է հինգ օրինակով Կարսի մէջ, 1921 (1337) թուականի Յոկտեմբերի 13-ին:

Ա. Մռավեան                                                                                            Քիազիմ արաբեքիր

Պ. Մակինցեան                                                                                             Վելի Մուխթար

Բ. Շախթախթինսկի                                                                                    Մեմտուհ եւքեթ

Շ. Էլիավա

Ա. Սվանիձէ

Գանեցկի

Վավերագրերու փոխանակումը կատարուած է Երեւանի մէջ 1922 թ. Սեպտեմբերի 11-ին ( ?) :

Leave a Reply