ՍԵՒԱՆ ՏԷՅԻՐՄԵՆՃԵԱՆ

narekian2000@yahoo.com

Ե՞րբ կը խզուի կապը հայերէնի ու աշա­կեր­տին մի­ջեւ։

Միջ­նա­կար­գէն ետք շատ ան­գամ, երբ հա­յերէ­նով մա­տու­ցուած աշ­խարհը կը սկսի նեղ ու ան­ձուկ դառ­նալ երի­տասար­դութեան սե­մը թե­ւակո­խած պա­տա­նիին հա­­մար։ Այս գի­­ծէն ետք դպրո­­ցին, ու­­սուցի­­չին դե­­րը էական նշա­­նակու­­թիւն ու­­նի՝ պա­­տանիի աշ­­խարհէն ներս հա­­յերէ­­նին գրա­­ւելիք տե­­ղին վե­­րաբե­­րեալ։

Ես պի­­տի փոր­­ձեմ ման­­րաշխարհ մը կեր­­տել՝ ցոյց տա­­լու հա­­մար, որ շատ ան­­գամ, բա­­ռիս իս­­կա­­­կան առու­­մով, մեր քի­­թին տակ եղածն ան­­գամ կրնայ վրի­­պիլ մեր ու­­շադրու­­թե­­­նէն, ուր մնաց հա­­ւանա­­կան այլ թի­­րախ­­նե­­­րը։

Թրքա­­հայ հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րուն քա­­նակը. եկե­­ղեցի­­ներ՝ 57, հո­­գեւոր առաջ­­նորդա­­րան­­ներ՝ 2, վար­­ժա­­­րան­­ներ՝ 17, մար­­զա­­­կան, հայ­­րե­­­նակ­­ցա­­­կան, ու­­սուցիչ­­նե­­­րու, շրջա­­նաւարտնե­­րու միու­­թիւններ՝ շուրջ 20, մա­­մուլ՝ 7, հի­­ւան­­դա­­­նոց՝ 2, մաս­­նա­­­ւոր հիմ­­նարկներ՝ 2, գե­­րեզ­­մա­­­նատ­­ներ՝ 17 եւ հրա­­տարակ­­չա­­­տուն մը… Ընդհա­­նուր քա­­նակը կը հաս­­նի 125-ի։ Պատ­­կա­­­ռելի թիւ մը, որ կը պա­­հան­­ջէ տար­­բեր որա­­կաւո­­րու­­մով, տար­­բեր մաս­­նա­­­գիտու­­թիւննե­­րու տէր ար­­հեստա­­վարժ աշ­­խա­­­տակից­­նե­­­րու նոյնքան պատ­­կա­­­ռելի թուաքա­­նակ մը՝ ու­­սուցիչ­­ներ, վա­­րիչ­­ներ, ելեւմտա­­գէտ­­ներ, եկե­­ղեցա­­կան­­ներ, բժիշկներ, հի­­ւան­­դա­­­պահ­­ներ, քար­­տուղար­­ներ, պա­­հակ­­ներ, լրագ­­րողներ, խմբա­­գիր­­ներ։

Հայ­­կա­­­կան հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րուն վա­­րիչ­­նե­­­րը աշ­­խա­­­տակից­­ներ գոր­­ծի ըն­­դունե­­լու ժա­­մանակ թէեւ կը նա­­խընտրեն ու­­նե­­­նալ հայ պաշ­­տօ­­­նակից­­ներ, սա­­կայն այս հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րէն ներս պաշ­­տօ­­­նական լե­­զուն, եթէ կա­­րելի է գոր­­ծա­­­ծել նման եզր մը, հա­­յերէ­­նը չէ, ուր մնաց առօ­­րեայ խօ­­սակ­­ցա­­­կանը։ Ամէն ոք թէեւ փա­­փաքող է հա­­յերէ­­նի գոր­­ծա­­­ծու­­թիւնը, սա­­կայն գործնա­­կան ար­­դիւնքը կը բա­­ցակա­­յի։

Լե­­զուի ու­­սուցման առաջ­­նա­­­հերթ նպա­­տակ­­նե­­­րէն մէ­­կը զայն գոր­­ծա­­­ծելն է։ Դպրո­­ցակա­­նը, յատ­­կա­­­պէս աւար­­տա­­­կան ու յա­­րակից դա­­սարան­­նե­­­րուն աշա­­կերտնե­­րը, հա­­յերէ­­նի գոր­­ծա­­­ծու­­թեան գետ­­նի մը բա­­ցակա­­յու­­թիւնը պատ­­րուակե­­լով, հետզհե­­տէ կը սկսին հե­­ռանալ հա­­յերէ­­նէն՝ զայն թող­­լով միջ­­նա­­­կար­­գի նստա­­րան­­նե­­­րուն վրայ, եւ կ՚ուղղուին որ­­պէս աւե­­լի գործնա­­կան քա­­րոզուած լե­­զու­­նե­­­րու. մա­­նաւանդ լե­­զու­­նե­­­րու, որոնք առա­­ջին հեր­­թին պի­­տի կա­­րենան իրենց յա­­ջողու­­թիւն մը պար­­գե­­­ւել հա­­մալ­­սա­­­րանի մտից քննու­­թիւննե­­րու ար­­դիւնքին։

Աշա­­կերտներ, ծնող­­ներ եւ շատ ան­­գամ նոյ­­նիսկ ու­­սուցիչ­­ներ տե­­ղեակ չեն ապ­­րուստի ապա­­հովու­­թեան հետ միատեղ, հա­­յերէ­­նի գոր­­ծա­­­ծու­­թեան լայն աս­­պա­­­րէզ մըն ալ տրա­­մադ­­րող հա­­մայնքա­­յին այս հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րու ներ­­կա­­­յու­­թե­­­նէն։ Փո­­խադար­­ձա­­­բար՝ հա­­մայնքա­­յին հաս­­տա­­­տու­­թիւններն ալ, ինչպէս ըսինք, միշտ փա­­փաքող մնա­­լով հան­­դերձ հա­­յերէ­­նի գոր­­ծա­­­ծու­­թեան, եր­­բեմն խիստ կա­­րիք ու­­նե­­­նալով հան­­դերձ պաշ­­տօ­­­նեայի (զոր օրի­­նակ՝ մա­­մու­­լը, եկե­­ղեցի­­ները, նաեւ դպրոց­­նե­­­րը, յատ­­կա­­­պէ՛ս) իրենք զի­­րենք որ­­պէս լուրջ այ­­լընտրանք մը չեն դրած աշա­­կեր­­տին առ­­ջեւ, ու­­նե­­­ցած են շատ ան­­գամ յեղ­­յե­­­ղուկ, անվճռա­­կան չա­­փանիշ­­ներ։

Աշա­­կերտնե­­րու եւ հա­­մայնքա­­յին հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րու մի­­ջեւ նկա­­տելի է հա­­ղոր­­դակցու­­թեան պա­­կաս մը, հե­­տեւա­­բար լե­­զուի ու­­սուցման ժա­­մանակ ալ դպրո­­ցը աշա­­կեր­­տին առ­­ջեւ չի կրնար դնել հա­­յերէ­­նի պի­­տանիու­­թեան աս­­պա­­­րէզ մը, երբ ան հեր­­թա­­­կան ան­­գամ հարցնէ, թէ ին­­չո՛ւ հա­­մար կը սոր­­վի հա­­յերէ­­նը, թէ ո՛ւր պի­­տի կա­­րենայ գոր­­ծա­­­ծել այդ լե­­զուն, թէ նիւ­­թա­­­կան եկա­­մուտ մը կամ մաս­­նա­­­գիտա­­կան իւ­­րա­­­յատ­­կութիւն մը պի­­տի նուաճէ այս լե­­զուով (թէեւ շատ ան­­գամ ու­­սուցիչն ալ չի գի­­տեր, թէ ին­­չու կը սո­­րվեց­­նէ լե­­զուն)։ Ի՛նչ պէտք է սո­­րվեց­­նել, ի՛նչ բա­­ռապա­­շարի մա­­կար­­դակ մը պէտք է տալ դա­­սըն­­թացքի ժա­­մանակ։ Ռազ­­մա­­­վարու­­թեան մը ակնյայ­­տի բա­­ցակա­­յու­­թիւնը լե­­զուի ու­­սուցու­­մը ինքնան­­պա­­­տակ, որով եւ անպտուղ դարձնե­­լու վտանգ մը կը յա­­րու­­ցէ բնա­­կանա­­բար։ Դպրո­­ցը կը վեր­­ջա­­­նայ, ու­­րեմն՝ հա­­յերէնն ալ աւար­­տած է։ Շրջա­­նակը հետզհե­­տէ կը նեղ­­նայ. դա­­սը վեր­­ջա­­­ցաւ՝ ու­­րեմն հրա­­ժեշտ հա­­յերէ­­նին։

Ո՛չ թէ մար­­դու, այլ մար­­դուժի կա­­րիք մը գո­­յու­­թիւն ու­­նի։ Դպրոց­­նե­­­րը ին­­չո՞ւ չվե­­րածել դարբնո­­ցի մը՝ ոտ­­քի պա­­հելու հա­­մար թէ՛ այս հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րը, եւ թէ լե­­զուն։ Բա­­րեբախ­­տա­­­բար կան հաս­­տա­­­տու­­թիւններ, թէեւ թուով խիստ նուազ, որոնք կը փոր­­ձեն նման մշտա­­կայ կապ մը հաս­­տա­­­տել վար­­ժա­­­րանին հետ ու կը յա­­ջողին ալ։ Փոր­­ձը ցոյց կու տայ ձեռ­­նարկին ար­­դա­­­րացիու­­թիւնը։ 11-12 տա­­րի հայ­­կա­­­կան վար­­ժա­­­րան յա­­ճախե­­լով հան­­դերձ, հա­­յերէ­­նի ան­­բա­­­ւարար աս­­տի­­­ճանով մը վար­­ժա­­­րանէ շրջա­­նաւարտ դար­­ձած երի­­տասարդ մը ու­­նիմ իբ­­րեւ օրի­­նակ, որ այժմ կը գլխա­­ւորէ հայ­­կա­­­կան հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րէն մէ­­կը («Հա­­յերէն շատ դժուար կը խօ­­սէի», կ՚ըսէ ան ու կը նշէ, թէ ինք լա­­ւագոյն աշա­­կերտն էր)։ Իր այժմ ղե­­կավա­­րած հաս­­տա­­­տու­­թեան մէջ հա­­մալ­­սա­­­րանա­­կան տա­­րինե­­րուն ու­­նե­­­ցած քովնտի աշ­­խա­­­տան­­քով բախ­­տա­­­ւոր կը նկա­­տէ ինքզինք։ Հաս­­տա­­­տու­­թե­­­նէն ներս կը խրա­­խու­­սուէր հա­­յերէ­­նախօ­­սու­­թիւնը, պար­­տա­­­դիր ու գոր­­ծի հա­­մար հար­­կա­­­ւոր լե­­զուն էր ան, հե­­տեւա­­բար դպրո­­ցէն սոր­­վա­­­ծը կրցած էր գոր­­ծա­­­ծելով զար­­գացնել։ Ինք միակը չէ, կան նաեւ այլ երի­­տասարդներ, որոնք տար­­բեր դպրոց­­նե­­­րէ շրջա­­նաւարտ, եկած ու աշ­­խա­­­տած են այս հաս­­տա­­­տու­­թեան մէջ եւ զար­­գա­­­ցու­­ցած իրենց լե­­զուա­­կան հմտու­­թիւնը։

Հայ­­կա­­­կան հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րու եւ դպրոց­­նե­­­րու մի­­ջեւ կազ­­մա­­­կեր­­պեալ, հա­­մակար­­գուած աշ­­խա­­­տան­­քի մը ձեռ­­նարկու­­մը ան­­կասկա՛ծ, վստա­­հաբա՛ր ար­­դիւնա­­ւէտ պի­­տի ըլ­­լայ, մեզ առաջ­­նորդե­­լով տես­­նե­­­լու մեր փա­­փաք­­նե­­­րուն իրա­­կանա­­ցու­­մը։

Դպրոց­­նե­­­րէ աւե­­լի, նման հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րէ ներս է որ գե­­տին կը պատ­­րաստուի լե­­զուի զար­­գացման հա­­մար։ Սա­­կայն հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րու ներ­­կա­­­յացու­­ցիչնե­­րուն հետ կա­­տարուած կարճ զրոյց մը իսկ բաւ է հասկնա­­լու հա­­մար, որ կի­­րառուած աշ­­խա­­­տան­­քը բա­­ւարար չէ աշա­­կեր­­տը կամ երի­­տասար­­դը հրա­­պու­­րե­­­լու հա­­մար։ Իրենք շատ ան­­գամ պարզ ըսող­­ներ են դպրո­­ցի տնօ­­րէն­­նե­­­րուն, թէ «մարդ ու­­ղարկե­­ցէք մե­­զի»։ Կամ աշա­­կերտնե­­րուն, թէ «մեր դու­­ռը բաց է ձեր առ­­ջեւ»։ Խեղ­­դուողի աղա­­ղակի մը պէս շատ ան­­գամ եւ ո՛չ թէ դա­­րաւոր, լուրջ հաս­­տա­­­տու­­թեան մը վա­­յել կեր­­պով, որու յա­­ւակ­­նորդներն են անոնք միշտ։

Հա­­յերէն գիտ­­նա­­­լը, այո՛, առա­­ւելու­­թիւն մըն է այ­­սօր Թուրքիոյ մէջ։ Բայց այս պա­­րագան ինչքա­­նո՞վ զգա­­լի կը դառ­­նայ դպրո­­ցական­­նե­­­րուն հա­­մար, անոնք կը գի­­տակ­­ցի՞ն, որ հա­­յերէ­­նը առա­­ւելու­­թիւն մը կրնայ ըլ­­լալ իրենց հա­­մար։ Ո՛չ միայն հայ­­կա­­­կան, այլ նաեւ թրքա­­կան հաս­­տա­­­տու­­թիւններ՝ կրթա­­կան, հրա­­տարակ­­չա­­­կան թէ հա­­սարա­­կական, կա­­րիք ու­­նին հա­­յերէն գիտ­­ցող ան­­ձե­­­րու՝ յա­­ռաջ տա­­նելու հա­­մար իրենց գոր­­ծունէու­­թիւնը։

Ան­­ցեալի հետ բաղ­­դատմամբ, այ­­սօր աւե­­լի շատ հայ երի­­տասարդներ հա­­մալ­­սա­­­րան կը յա­­ճախեն եւ կը մաս­­նա­­­գիտա­­նան հա­­սարա­­կական գի­­տու­­թիւննե­­րու մէջ։ Ինչպէ՞ս «որ­­սալ» զա­­նոնք։ Դպրոց­­նե­­­րէ ներս մե­­ծահա­­սակ­­նե­­­րու ու­­սուցման յա­­տուկ դա­­սըն­­թացքներ կազ­­մա­­­կեր­­պե­­­լո՞վ ար­­դեօք։ Նման աշ­­խա­­­տանքնե­­րը թե­­րեւս ամ­­րացնեն կա­­պը ընդմէջ դպրո­­ցի եւ շրջա­­նաւարտ աշա­­կեր­­տի, որ շատ ան­­գամ դպրո­­ցէն ետք աւե­­լի յստակ կը պատ­­կե­­­րաց­­նէ հա­­յերէ­­նի գոր­­ծա­­­ծու­­թեան դաշ­­տը, կը յայտնա­­բերէ անոր գոր­­ծա­­­ծու­­թեան տա­­րածքնե­­րը։

Վե­­րադառ­­նանք սա­­կայն հայ­­կա­­­կան հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րուն։

Մա­­մու­­լին ու վար­­ժա­­­րան­­նե­­­րուն մի­­ջեւ անջրպետ մը կը խո­­րանայ, կը յայ­­տա­­­րարէ հայ թեր­­թի խմբա­­գիր մը ու կը շա­­րու­­նա­­­կէ. «Հա­­մայնքը ներդրում չի կա­­տարեր երի­­տասարդնե­­րուն հա­­մար։ 1950-60-ական թուական­­նե­­­րուն ստեղ­­ծուած հնա­­րաւո­­րու­­թիւննե­­րը կ՚ըն­­ձե­­­ռուին ար­­դի երի­­տասարդնե­­րուն։ Միշտ ախ­­տա­­­ճանա­­չու­­մի մա­­սին է որ կը խօ­­սինք, սա­­կայն գործնա­­կան որե­­ւէ քայլ չ՚առ­­նուիր»։ Օրի­­նակ, կ՚ըսէ ան, ար­­դիւնա­­ւէտ պի­­տի չըլ­­լա՞ր փորձնա­­կան աշ­­խա­­­տան­­քի մը սկսիլ յե­­տին թա­­ղի մը եկե­­ղեց­­ւոյ շրջա­­նակէն ներս, հա­­յախօս քար­­տուղար­­նե­­­րու եւ պաշ­­տօ­­­նեանե­­րու գոր­­ծի ըն­­դունմամբ եւ զա­­նոնք ետ­­քը աւե­­լի հա­­յահոծ թա­­ղեր փո­­խադ­­րե­­­լով, հետզհե­­տէ նո­­րեր ըն­­դունիլ։

Դժբախ­­տա­­­բար սա­­կայն, հա­­մայնքա­­յին հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րը աշա­­կերտնե­­րու առ­­ջեւ հա­­յերէ­­նախօ­­սու­­թեան բնա­­կան վայ­­րի մը վե­­րածե­­լու, զա­­նոնք գործնա­­կան հա­­յերէ­­նի դաշտ մը որ­­պէս տես­­նե­­­լու փոր­­ձը ի սկզբա­­նէ ձա­­խող գա­­ղափար մը կը թուի։ Վար­­չա­­­յին մար­­միննե­­րու ներ­­կա­­­յացու­­ցիչնե­­րը իրենց հեր­­թին դար­­ձեա՛լ ու նոյնպէ՛ս կը մատ­­նանշեն, թէ դպրո­­ցի ու հա­­մայնքա­­յին հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րու մի­­ջեւ եւս առ­­կայ է անջրպետ մը։

Մինչդեռ հա­­մայնքա­­յին հաս­­տա­­­տու­­թիւննե­­րէ ներս նման աշ­­խա­­­տատե­­ղինե­­րուն բա­­ցուի­­լը եր­­կկող­­մա­­­նի ար­­դիւնք մը կրնայ տալ՝ երի­­տասար­­դին ու հաս­­տա­­­տու­­թեան հա­­մար հա­­ւասա­­րապէս։ Սա­­կայն ցարդ նման աշ­­խա­­­տատե­­ղիներ մտա­­ծուած չեն։ Վար­­ձատրե­­լու հար­­ցը կը նկա­­տուի ամե­­նալուրջ պատ­­րուակը։ Սա­­կայն մին­­չեւ այժմ փորձ եղած չէ նման հա­­մակարգ մը հիմ­­նե­­­լու հա­­մար։ Մար­­դուժի կեդ­­րոն մը, զոր օրի­­նակ, ինչպէս նաեւ կեդ­­րո­­­նական հիմ­­նադրամ մը՝ խրա­­խու­­սիչ վար­ձատրու­թիւն մը յատ­կացնե­լու հա­մար հայ­կա­կան հաս­տա­տու­թիւննե­րու մէջ աշ­խա­տող մաս­նա­գէտ երի­տասարդնե­րուն։

Հուսկ, հա­մայնքա­յին հաս­տա­տու­թիւննե­րը աս­պա­րէզի մը վե­րածե­լու ուղղու­թեամբ կա­տարե­լի ահա­գին գործ կայ։ Անոնք պէտք չէ ան­տե­սուին, պէտք է մտա­ծենք ու հա­մակար­գենք։ Ի պա­հաջել հար­կին օգ­տուիլ այլ գա­ղութնե­րու փոր­ձա­ռու­թե­նէն, եթէ ան­շուշտ կան։

Երկրորդ՝ Թուրքիա այ­սօր արեւմտա­հայե­րէնի գոր­ծա­ծու­թեան, գի­տական թէ հա­սարա­կական մա­կար­դակնե­րու վրայ, լայն առիթ­ներ կ՚ըն­ձեռէ։ Վրիպելու չենք։

 

http://www.agos.com.tr/am/hvotvadzi/17386/kvordznagan-arevmdahahyeren-haba-tbrvotsen-yedk