Իբրեւ արծիւ…
«Մահս չեմ հոգար, այլ գործս, որ կիսատ մնաց։»
Անդրանիկ
Անանց արժէքները սահման ու սահմանաչափ չեն ճանչնար, առաւել եւս, եթէ այդ արժէքները իրենց գիտակցական ողջ կեանքը անմնացորդ նուիրած են Հայրենիքին` դառնալով հարազատ ժողովուրդի ազատութեան պայքարի շեփորահարն ու մարտիկը, այդ պայքարի գաղափարախօսն ու երդուեալ նուիրեալը:
Այդպիսին էր հայոց կեանքի մէջ առասպել դարձած անկրկնելի Անդրանիկ զօրավարը:
Հայ ազգային-ազատագրական շարժման առաջնորդն ու ռազմական գործիչն իր ողջ կեանքը նուիրած է հարազատ ժողովուրդի պաշտպանութեան, ազատութեան, փրկութեան գործին եւ օրհասական բոլոր պահերուն եղած ժողովուրդի կողքին:
Անդրանիկ Թորոսի Օզանեան ծնած է 1865-ին, Շապինգարահիսար գիւղաքաղաքի մէջ, արհեստաւորի ընտանիքի մէջ: Երիտասարդ հասակին զինուորագրուած է Արեւմտեան Հայաստանի ազատագրման գործին: 1894-96թթ. հայկական ջարդերու ժամանակ Անդրանիկը Աղբիւր Սերոբի ջոկատի հետ մասնակցած է Տարօնի եւ Սասունի մէջ թրքական զօրքերու դէմ մղուող կռիւներուն` յետագային դառնալով Արեւմտեան Հայաստանի հայդուկային ջոկատներու ղեկավար: Ան միշտ կոչ կ’ընէր արեւմտահայութեան տիրապետել զէնքին եւ թրքական կառավարութեան բռնութիւններուն պատասխանել զինուած պայքարով: Յայտնի Մշոյ Առաքելոց վանքի պաշտպանական մարտերուն` Անդրանիկը ձեռք կը բերէ առաւել մեծ համբաւ եւ կը դառնայ թուրքերու ահն ու սարսափը: Մշոյ Առաքելոց վանքի կռիւներուն կը յաջորդէ ոչ պակաս նշանաւոր` Գոմեր գիւղի մօտ տարած յաղթանակը: Տարօնի, Սասունի, Վասպուրականի մէջ 1902-1904-ին մղած կռիւներուն Անդրանիկն ու իր համախոհները, զինակիր ընկերները ոխերիմ թշնամիին ստիպեցին վախնալ ու հասկնալ, որ հայ ժողովուրդը քնացած առիւծ է եւ ոչ միայն ազնիւ ու աշխատասէր շինական:
1904-էն Անդրանիկը կ’երթայ Թիֆլիս, հանդիպումներ կ’ունենայ հայ նշանաւոր մտաւորականներու, ազգային գործիչներու հետ: 1905-էն ան ապրած է Պուլկարիոյ մէջ, եղած է Զուիցարիա, Ֆրանսա, Անգլիա` զէնք ու զինամթերք հայթայթելով Արեւմտեան Հայաստանի մէջ գործող հայդուկներու համար: 1905-ին Անդրանիկը կը գրէ իր «Մարտահրահանգներ»-ը, որ պարտիզանական կռիւներու կանոնագիրք ստեղծելու ինքնատիպ փորձ մըն էր: 1907-ին դաշնակցական կուսակցութեան 5-րդ համագումարին յայտարարելով, որ չի հանդուրժեր անոնց գործելակերպը` կը հեռանայ կուսակցութենէն: 1912-13-ին պուլկարական հայկական կամաւորական զօրամասի կազմի մէջ, իբրեւ վաշտի վոեւոդա (հրամանատար), Անդրանիկը մասնակցած է Պալքանեան պատերազմին եւ թուրքերու դէմ մղած կռիւներուն ուշադրութիւն կը գրաւէ իր մարտական ռազմավարական հմտութեամբ` արժանանալով սպայի աստիճանի: Առաջին համաշխարհայինի տարիներուն կը մեկնի Թիֆլիս եւ կը նշանակուի Կովկասեան բանակի կազմի մէջ գործող հայկական կամաւորական առաջին ջոկատի հրամանատար: 1918-ին դառնալով Կովկասեան ռազմաճակատի հրամանատար` կը ստանայ զօրավար-հրամանատարի կոչում: Հիասթափելով Անտանտի տէրութիւններու վարած քաղաքականութենէն, ինչպէս նաեւ չհաշտուելով դաշնակցական կուսակցութեան հետ` կը ձգէ Զանգեզուրը եւ կը հասնի Էջմիածին:

Անդրանիկը կը ցրէ իր զօրամասը, ունեցուածքը կը յանձնէ Կաթողիկոսին եւ կ’երթայ Թիֆլիս: Թիֆլիսի մէջ մի քանի օր կը հիւրընկալուի Թումանեանի մօտ, իր զայրոյթը կը յայտնէ մենշեւիկներու դէմ, ովքեր երկու հարեւան` վրացի եւ հայ ժողովուրդները կը հանէին իրարու դէմ: Ապա կը մեկնի արտասահման, ուր բազմաթիւ հանգանակութիւններ կ’իրականացնէ հայ որբերու, գաղթականներու համար: Մինչեւ մահ մեծ զօրավարը կ’ապրի ԱՄՆ-ի Ֆրեզնօ քաղաքի մէջ, մահէն ետք մեծ զօրավարի աճիւնը կը տեղափոխուի Ֆրանսա` Պեր Լաշեզի գերեզմանատուն, որմէ ետք ան վերջապէս հանգիստ կը գտնէ մայր հողի մէջ:
Այսքանը` փաստագրական, հանրագիտարանային տեղեկութիւններ, որոնք կ’ամբողջացնեն Անդրանիկ զօրավարի, ազգային մեծ գործիչի ծաւալած հայրենանուէր գործունէութեան սահմանները: Իսկ այդ սահմաններէն դու՜րս… այդ սահմաներէն դուրս եւ այդ սահմաններէն ներս անսահման ջերմ սիրտ մը ու հոգի, իմաստուն ու հզօր այր մը, հայորդի ու պարզապէս մա՛րդ էր Անդրանիկը, որուն կեանքը անանձնական եղաւ: Ո՞վ գիտէ` ինչ խոհեր եւ սեփական մտահոգութիւններ, ապրումներ ունեցած է մեծ զօրավարը: Արծիւի կեանքով ապրեցաւ եւ արծիւի ճախրով վերթեւեց Անդրանիկը: Իր կենդանութեան օրերուն ան արդէն առասպել էր. համարժէք դարձած էին Անդրանիկ եւ ազատութիւն բառերը: Զիրենք երջանիկ համարած են մեր պապերը, որոնց բախտ վիճակուած էր ըլլալ անոր զինուորը, տեսնել Սասունի արծիւը` իր նշանաւոր Տիլիբոս ձին հեծած, Թուր Կեծակին վեր պարզած: Անպարտելի էր Անդրանիկը. գնդակը չէր դիպչեր անոր: Օրհնուած էր անոր ծնունդը ի վերուստ: Իր ժողովուրդի համար փրկութիւն էր, իսկ թշնամիի համար` ահ ու սարսափ: Թուրքերը, “Անդրանիկ կալտը” (Անդրանիկը եկաւ) կանչելով, խուճապահար կը ճողոպրէին մարտի դաշտէն: Եւ որքան ալ թշնամին կ’երազէր օր առաջ հաշուեյարդար տեսնել Անդրանիկի հետ, այնուամենայնիւ, անոր հոգիի խորքին ատելութեան հետ ներքին ակնածանք ունէր մեծ զօրավարի հանդէպ եւ զինք կ’անուանէր Անդրանիկ փաշա:
Ոեւէ մէկը չէր հարցներ` ուրկէ է ան, ովքեր էին անոր ծնողները, ուր էր անոր տունը: Ան պարզապէս Անդրանիկ էր, անպարտելի առաջնորդ, իսկ անոր տունը ողջ Հայաստանն էր, անոր ընտանիքը հայ ժողովուրդն էր: Կ’ապրէր համեստ, կը քնանար… Արդեօ՞ք կը քնանար… Միշտ արթուն էր լեռներու սրատես Արծիւը եւ զինուած:
«Ես իմ ժողովուրդս չեմ ձգեր շուներուն, եւ գայլերուն, ես իմ ժողովուրդս կ’առնեմ ու կ’երթամ», – Կ’ըսէր Անդրանիկը: Անոր հաւատոյ հանգանակը այս էր` «ուր պայքար կայ բռնութեան դէմ, այնտեղ է իմ սուրս»:
Կը վկայեն, որ Անդրանիկը չէր սիրեր ցուցադրել իր հայրենապաշտութիւնը: Ան անզուգական պատմող էր, խօսելու ժամանակ իր խօսքը կը համեմէր ժողովրդական բառուբանով, բացախօսութեամբ: Ծանօթ էր իր հայրենիքի իւրաքանչիւր թուփին ու քարին, ժողովրդական բանահիւսութեան, բոլոր սովորոյթներուն, աւանդոյթներուն: Ան չունէր շքեղ առանձնատուն, չունէր պաշտօն, կարիք չունէր որեւէ կոչման ու մետալներու, ուսադիրներու, փառքի… Փառքը ինք կ’երթար անոր ետեւէն: Ժողովուրդը զինք սրբացուցած է Մեծն Անդրանիկ, Արծիւ եւ այլ պատուաւոր անուններով` զօրավարին նուիրելով բազում երգեր, խաղիկներ ու ոտանաւորներ:
Ազգային հերոսի կոչումը, որուն արժանացած է քաջարի հայորդին, վեր է ամէն ինչէն: Ահա կեանքի մը պատմութիւն, որ իրական առասպել էր զօրավարի կենդանութեան օրերուն եւ առասպել է մինչ այսօր:

 

Կարինէ Աւագեան  http://www.azadkhosk.com/hotvadsner4501.html

Comments are closed.