Միայն հանրապետութիւնը չի կարող երկրին հնարաւորութիւն տալ հասնէի ժամանակակից քաղաքակրթութեան։ Ժամանակակից քաղաքակրթութեան պահանջով՝ իրաւական, քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական եւ համընդհանուր մարդու իրաւունքներու վրայ հիմնուած սոցիալական կառուցուածքը կը ստեղծէ ոչ թէ հանրապետութեան, այլ ժողովրդավարութեան միջոցով։

Հոկտեմբերի 29-ին նշուեցաւ Թուրքիայի Հանրապետութեան 98-ամեակը։ Ինչպէս միշտ, հնչեց կրկնուող ելոյթներ։

 Միապետութենէն (Սուլթանութենէն) անցում կատարուեցաւ Հանրապետութեան։ Թէ եւ այս պատմական քայլով տեղի ունեցած են որոշ անհրաժեշտ փոփոխութիւններ, այնուհետեւ Հանրապետութիւնը 98 տարի կը շարունակէ մնալ որպէս ամուլ երկրի ամուլ պետութեան ​​ձեւ:

Նպատակը

1933 թուականին իր 10-րդ տարուայ ելոյթին Մ.Քեմալ Աթաթուրքը նշած է երիտասարդ հանրապետութեան նպատակը՝ ըսելով. «Մենք մեր երկիրը կը բարձրացնենք ժամանակակից քաղաքակրթութիւններու մակարդակին»։

Ժամանակակից քաղաքակրթութիւնը ներկայիս հասարակութեան ընդհանուր զարգացման չափանիշ է իրաւունքի, քաղաքականութեան, սոցիալական, տնտեսութեան, գիտութեան եւ մշակոյթի ոլորտներուն: Անոր համար մենք կարող ենք օգտագործել ժողովրդավարութեան հայեցակարգը ժամանակակից քաղաքակրթութեան համար: Այն վայրը, որտեղ ներկայացուած է ժամանակակից քաղաքակրթութիւնը, անվիճելիօրէն արեւմտեան երկիրներն են։

Ժամանակակից քաղաքակրթուեանը հասնելու Մ.Քեմալի նպատակը քաղաքական վերաբերմունքն ու կամքն է։ Սակայն այդ ժամանակից ի վեր մենք  չի հասանք ժամանակակից քաղաքակրթութեան, այն է՝ ժողովրդավարութեան մակարդակին։

Պատմութիւնը միշտ շարունակական է իր վայրիվերումներով։ Հեղափոխութիւններն ընդամենը այս շարունակական վիճակի թռիչքներն են, եւ անոնք հասարակական գործընթացի ընդհատում չեն առաջացներ, այլ կը հանգեցնեն արմատական ​​վերափոխումներու։

Արդեօք այս դուռը կարող է յետագային բացուիլ, թէ չէ, կամ որքանով այն կ՛անցնի, մեծապէս այդ երկրի սոցիալական պայմաններու որոշման: Այսինքն՝ հեղափոխութեան կամքը ի վերջոյ կախուած է այդ հասարակութեան օբյեկտիվութենէն ու անոր հետ հարաբերելու ձեւէն։ Անշուշտ, այս իրողութիւնը միշտ չի նուազեներ սուբյեկտի դերը: Որպէս հասարակական գործընթացի դինամիզմի գործոն՝ քաղաքականութիւնը կը ստիպէ առարկայական պայմաններուն փոխակերպուիլ իր նպատակներուն համապատասխան կամ ճանապարհ  կը հարթէ անոր փոխակերպման համար։ Այնուամենայնիվ, այդ միշտ չէ, որ կարող է այդպես ըլլալ:

Ընդհանուր տեսական  իրավիճակը մեր երկրի Հանրապետութեան մէջ պէտք է փնտրել խնդրահարոյց Հանրապետութիւն-ժողովրդավարութիւն եւ Հանրապետութիւն ճնշող տերութիւն ներդաշնակ յարաբերութիւններու մէջ։ 

Թիրախային եւ օբյեկտիվ պայմաններու միջեւ անկիւնային տարբերութիւն

Ի՞չպիսի թուրքական հասարակութիւն կար, երբ յայտարարուեցաւ ժամանակակից քաղաքակրթութեան մակարդակին հասնելու նպատակի մասին։ Այսինքն՝ ո՞րոնք էին յայտարարութեան մէջ հռչակուած քաղաքական նպատակները եւ հասարակութեան օբյեկտիվ պայմանները այդ նպատակին հասնելու համար։

Սկսած 1880-ականներէն (որը կարող ենք ենթադրել, որ ընդհանուր մեկնարկային ամսաթիւ է), Օսմանեան կայսրութիւնը (1896, 1909, 1915, 1919 թթ. կոտորածներ) եւ Հանրապետութիւնը (1923 թ. բնակչութեան փոխանակում, 1934 թ. Թրակիայի իրադարձութիւններ, 1942 թ. հարստութեան հարկ, Սեպտեմբեր 56-19 թթ. եւ 1964 թուականի իրադարձութիւնները) ) ոչ մուսուլմաններու վերացումը շարունակելու նպատակով իսլամացման եւ յատկապէս թուրքացման գործելակերպը Անատոլիան դարձուց ամուլ։ Յատկապէս 1915 թուականի հայերու դէմ կատարուած ջարդը կատարեալ աղետ է։

Երբ Հանրապետութիւնը հիմնադրուեցաւ, այն ուներ ամբողջ գաւառական հասարակութիւն՝ հոգնած, քաղցած եւ գրեթէ ամբողջութեամբ կազմուած քաղաքներէն ու գիւղերէն։ Իսկ թուրքացման քաղաքականութիւնը շարունակուեցաւ հանրապետական ​​ժամանակաշրջանին։

Ոչ մուսուլմաններ

Ոչ մուսուլմաններն էին հասարակութեան մէջ զբաղցուցած արտադրական եւ առեւտրային գործունէութեան զգալի մասը եւ այս ոլորտին նորամուծութիւններ առաջ քաշեցին: Հասարակութեան մէջ գրեթե ողջ մշակութային եւ գեղարուեստական ​​գործունէութիւնն իրականացուած է ոչ մուսուլմաններու կողմէ։

Անոնք մամուլի եւ հեռարձակման ասպարեզին առաջամարտիկներ էին։ Կրթական գործունէութիւնը շատ աւելի առաջ էր, քան մահմետական բնակչութիւնը: Քաղաքական ասպարեզին անոնք ունէին մշակութային աշխարհներ, կուսակցութիւններ ու միաւորումներ՝ բաց Արեւմուտքի համար։

Երկու փոքր օրինակ.

Սեբաստիա նահանգի առաջին թերթը հայերը հրատարակած են 1869 թուականին։ Մինչեւ 1914 թուականը տարբեր ամսաթիւերով լոյս տեսած է 8 հայկական թերթ։

Հայերը 1864 թուականին հիմնած են Սեբաստիա նահանգի տպարանը եւ ապահոված են գաւառական թերթի հրատարակումը։

Գրող Ջիւդանէ Ջիւնդէօղլուն նկարագրած է մշակութային անապատացումը՝ մեջբերելով Միւնեվեր Այաշլըին։ 1900 թուականին «…հայկական թաղամասի մէջ 40 դաշնամուր դուրս եկաւ փողոց ՝ կրակի վախէն:

«Անկարայի մէջ չկայ ոչ մէկ խանութ, որտեղ դաշնամուրներ եւ դաշնամուրի նոտաներ կը վաճառուի: (Münevver Ayaşlı, Dersaadet, p. 51, Istanbul, 1975) Մեջբերուած (40 piano-ducane cündioğlu simurg Անկարայի մէջ)

«Աթաթուրքի» գլխաւոր հեղինակ Ֆալիհ Ռըֆքի Աթայը նոյնպէս կը խօսի ոչ մուսուլմաններու մաքրելու ողբերգութեան եւ հասարակութեան արժեքներու կորուստի մասին։

1915-ականներուն հայկական տուներէն դուրս եկած դաշնամուրները ցոյց կուտան ժամանակի այդ հասարակութեան մշակոյթն ու արուեստի մակարդակը։

Երբ այս օրինակները վերածենք ժամանակաշրջանի քաղաքներու, մենք կարող ենք տեսնել ճարտարապետութեան, արուեստի, մշակոյթի եւ մամուլի ոլորտներու մեծ պատկերը:

Ի՞նչպիսի հասարակութիւն  գտած է հանրապետութիւնը

Գիւղացիական հասարակութիւնը, որը չի կարող նոյնիսկ ինքնուրոյն արտադրել կամ վերանորոգել իր աշխատանքային գործիքները, պարտաւոր է գարի աճեցնել իր ձիերուն համար, իսկ զինուորները՝ պետութեան համար:

Ամուլ կը դառնայ նաեւ ամուլ հասարակութեան Հանրապետութիւնը։

Հնարաւոր էր աւելի շատ, որ ոչ մահմետական բնակչութիւն ունեցող հասարակութիւնը, որը վերապատրաստուած է ժամանակաշրջանի պայմաններուն համապատասխան, հասնի ժամանակակից քաղաքակրթութեանը: Սակայն հանրապետականներու ժամանակ քաղաքակրթութեան նպատակ դրած քաղաքականութեան եւ հասարակութեան մէջ տարբերութիւնը մեծ էր։ Վատն այն է, որ Արեւմուտքի առաջ կանգնած Հանրապետութիւնը մեծ մասը հեռու մնաց այս անկեան տարբերութիւնը վերացնելուն ուղղուած գործելակերպէն։

Թուրքիայի Հանրապետութեան գլխաւոր առանձնայատկութիւնը

Ռազմական-քաղաքացիական բիւրոկրատիայի եւ զինուորականներու կողմէ հիմնուած Հանրապետութիւնը (այլ դասակարգային տարբերակ չկար), կը ցանկանայ  վերահսկել եւ ճնշել հասարակութեանը բոլոր ոլորտներուն, այս կազմակերպչական կառուցուածքին համապատասխան։ Որպէս ուղի անոր համար իշխանութիւնը ռազմա-ոստիկանական-դատական ​​մեխանիզմներու հետ  կ՛օգտագործէ գաղափարախօսութիւն եւ մշակոյթ։ Թուրքականութիւնը եւ սուննիական իսլամը, որպէս հանրապետական ​​պետութեան կերպար, հեշտութեամբ կեանքի կոչած են այս հասարակութեան մէջ՝ իր պատմական ֆոնին համապատասխան։

Թուրքականութեան եւ սուննի իսլամի (տարբերակող, մասնատող, նեղացնող եւ առճակատման) այս քաղաքականութիւնը, որը բնորոշ է հանրապետութեանը (սոցիալական սահմանումէն դուրս), կը հանդիսանայ ամենէ մեծ խոչընդոտը հասարակութեան՝ մեծամասնութիւն ըլլալու վրայ հիմնուած ժողովրդավարական քաղաքականութեան եւ մշակոյթի հասանելիութեան համար։ Ոչ թէ բազմակարծութիւն.

Միւս խոչընդոտը բիւրոկրատիա-քաղաքական գործիչ-գործարար եռանկիւնէ բաղկացած իշխանութեան ձեւաւորման շարունակականութիւնն է հանրապետութեան հիմնադրման գործընթացին։

Իշխանութեան այս կազմաւորման ամենէ կարեւոր հատկանիշը հանրային ռեսուրսները թալանելու ըմբռնումն է։

Հանրապետութիւնը կը ցանկանար այս կերպ պահպանել իրեն,  թէ եւ մաս մը քաղաքական շեղումներ ապրած է Էրդողանի կառավարութշեան հետ, սակայն կը շարունակէ այս հիմքով։

98 տարուայ պատմութիւնը մեզի ցոյց  կ՛ուտայ այն փաստը, որ հանրապետութեան նպատակը՝ հասնելու ժամանակակից քաղաքակրթութեանը, արգելափակուած է նոյն Հանրապետութեան կողմէ։

Անոր պատճառը Թուրքիայի Հանրապետութեան կերպարի մէջ է։

Հանրապետութիւն առանց ժողովրդավարութեան

Նախ արձանագրենք, որ Հանրապետութիւնը պետականութեան ձեւ է։ Հանրապետական ​​պետութիւնն իր գոյութեան աղբիւրը կը բխէ ոչ թէ Աստուծմէ կամ միապետէ, այլ ժողովուրդէն, ինչպէս արտայայտուած է «Ինքնիշխանութիւնն անվերապահօրէն կը պատկանի ազգին» կարգախօսով։ Ինքնիշխանութիւնը ժողովուրդի վրայ հիմնելը եւ այդ ինքնիշխանութեան կիրառման եղանակը երկու առանձին երեւոյթ են։ Այս պահին ի յայտ  եկած է ժողովրդավարութեան, այլ կերպ՝ ժամանակակից քաղաքակրթութեան հայեցակարգը։ Հետեւաբար, հանրապետութիւնը կարող է ըլլալ կամ ավտոկրատ, կամ  

ժողովրդավարական: Աշխարհի շատ երիկրներ ունին հանրապետութիւններ, բայց չունին ժողովրդավարական սոցիալական կառուցուածք կամ ռեժիմ։ Թուրքիայի մէջ ժողովրդավարութիւն չկայ, բացի փշրանքներէ։ 

Միայն հանրապետութիւնը չի կարող երկրին հնարաւորութիւն տալ հասնելու ժամանակակից քաղաքակրթութեան: Իրաւական, քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական եւ համընդհանուր մարդու իրաւունքներու վրայ հիմնուած սոցիալական կառոյց, որը ժամանակակից քաղաքակրթութեան պահանջն է, պայմանաւորուածութիւն ոչ թէ հանրապետութեան, այլ ժողովրդավարութեան միջոցով։ Աւելի ճիշդ, Հանրապետութիւնը ճանապարհ կը հարթէ անոր համար, եւ այսպես շարունակուիլն կը նշանակէ, որ հանրապետութիւնը լոցուած է ժողովրդավարութեամբ։

Ես կը ցանկանայի, որ կապիտալիզմը զարգանար իր առանցքի շուրջ, պայմանով, որ  կապիտալիզմի վերաբերեալ իմ արմատացած քննադատութիւնները մնան։ Այդպիսով, ձեւաւորուող իրաւական համակարգին հեղաշրջումներ եւ ավտորիտար կառավարութիւններ չեր ըլլար։ 100 տարի մենք չէինք պայքարիր զօրանոցներու եւ մզկիթներու վեճերու ու հակամարտութիւններու դէմ: Այս բոլոր իրողութիւնները խոչընդոտներ են մեր ժողովրդավարացման համար, բայց անոնք անյաղթահարելի չեն։ Այստեղ մեր նպատակը պէտք չէ ըլլայ հանրապետութեան հայեցակարգին պտտվուիլը, թշնամանքով զբաղուելը եւ անով սահմանափակել քաղաքական պահանջները։

Իւրաքանչիւր քաղաքականութիւն, որը միտուած չէ ժողովրդավարական հանրապետութեանը, այդ հանրապետութեան անուան տակ՝ ինքնիշխան, օլիգարխիկ եւ հեգեմոնիկ ուժ հաստատելն է եւ այդ ձեռք բերուած ուժով հարստանալու ձգտումը։

Հիւսէին Շենգիւլ

Գրող, լրագրող