ԱՄՆ-ն կրճատած է իր ռազմական ներկայութիւնը Մերձաւոր Արեւելքի մէջ, անոնք հեռացան Աֆղանստանէն։ Այժմ հարցն այն է, թէ ա՞րդեօք ամերիկացիները կը կարողանան կառուցել կամ օգտագործել Անդրկովկասի մէջ գոյութիւն ունեցող հզօրութեան պրոյեկցիան։ Եւ ա՞րդեօք այդ կը յաջողուի։

Էրիկա Օլսոնը, ով փոխարինեց Ֆիլիպ Ռիկերին՝ ԱՄՆ պետքարտուղարի Եւրոպայի եւ Ասիայի հարցերով տեղակալի պաշտօնին, սկսած է իր շրջագայութիւնը Անդրկովկասեան երկիրներ։ Այժմ ան կը գտնուի Երեւան, որտեղ երկրի ղեկավարութեան հետ բանակցութիւններէն բացի, կը մասնակցի Անդրկովկասի մէջ ԱՄՆ առաքելութիւններու ղեկավարներու համաժողովին՝ Հայաստանի, Վրաստանի եւ Ատրպէյճանի մէջ ԱՄՆ դեսպաններու մասնակցութեամբ։ Տարածաշրջանին մէջ ամերիկեան առաքելութիւններու ղեկավարներու նախորդ համաժողովները տեղի ունեցած են 2018 թուականին Թիպիլիսիի մէջ, իսկ 2019 թուականին՝ Պաքուի։ 

Բայց Երեւանի համաժողովը կարելի է համարել շրջադարձային իրադարձութիւն, քանի որ իրավիճակը Անդրկովկասի մէջ, ինչպէս եւ անոր աշխարհաքաղաքական լանդշաֆտը, նկատելի փոփոխութիւններ կրած են։

«Ուրախ ենք, որ կարող ենք վերականգնել Ուաշինգտոնի եւ տարածաշրջանի գործընկերներու հետ հանդիպումներու աւանդոյթը, կարծիքներ, գաղափարներ, տեղեկատուութիւն փոխանակել, որը թոյլ կուտայ աւելի լաւ համակարգել աշխատանքը բոլոր երեք երկիրներուն հետ», – կ՛ըսուի Հայաստանի մէջ ԱՄՆ դեսպանատան կայքին։

ԱՄՆ նախագահ Ճո Պայտենի վարչակազմը իշխանութեան գալէ ետք Անդրկովկասի մէջ աշխատող Ուաշինգտոնի կուրատորներու, դիւանագիտական եւ​ այլ ներկայացուցիչներու համար խնդիր առաջացուց վերլուծել Կովկասի մէջ ամերիկեան քաղաքականութեան նախկին փորձը, գնահատել անոր հիմնական ձեռքբերումներն ու թերութիւնները եւ ներկայացնել առաջարկութիւններ ապագայի համար: Այս այն է, ինչով այժմ կը զբաղուի  Օլսոնը: Անոր նախորդողին՝ Ռիկերին, յանձնարարուած էր ամրապնդել ՆԱՏՕ-ի դիրքերը տարածաշրջանին մէջ, եւ ան բաւականին յաջողած էր Վրաստանի մէջ: Իսկ ի՞նչ խնդիրներու լուծում  վստահուած է Օլսոնին, ով ժամանակին Թուրքիայի մէջ աշխատած է ԱՄՆ դեսպանատանը որպէս տնտեսական հարցերով խորհրդական։ Նախ անդրադառնանք Անդրկովկասի մէջ ամերիկեան քաղաքականութեան ընդհանուր խնդիրներուն։ Փաստն այն է, որ, ինչպէս նշած են շատ փորձագետներ, «Ուաշինգտոնն ունի այլ կովկասեան տեսակէտներ»՝ համեմատած Մոսկուայի հետ։ Ռուսաստանի մէջ դեռ կը պահպանուի  «Անդրկովկասեան պորտալարը», որը այս տարածաշրջանին մէջ Ռուսաստանի ներքաղաքական օրակարգի որոշակի մասի շարունակութեան տեսք կը ստեղծէ։ Միացեալ Նահանգները, սակայն, տարածաշրջանը կը դիտարկէ որպէս Մերձաւոր Արեւելքի շարունակութիւն, կամուրջ, որը կապած է Կովկասը Կենտրոնական Ասիայի հետ եւ ելք ունի դէպի Սեւ եւ Կասպից ծովեր:

Պարադոքսն այն է, որ Ուաշինգտոնը, ինչպէս Անտանտան 1918-1920-ականներուն, չունի առանձին լաւ զարգացած ատրպէյճանական, հայկական կամ վրացական քաղաքականութիւն։ Ըստ Քարնեգի հիմնադրամի յայտնի փորձագետ Փոլ Ստրոնսկիի, Անդրկովկասը Ուաշինգտոնի մէջ «ոչ թէ կ՛ընկալուէր որպէս արտաքին քաղաքական արժէքաւոր իրադարձութիւն, այլ միայն որպէս խաղի անբաժանելի մաս մի քանի տախտակներու վրայ (ռուսական, թուրքական, իրանական, չինական եւ եւրոպական): Ամերիկացիներուն  չէր հետաքրքրեր տարածաշրջանի մէջ որեւէ նոր աշխարհաքաղաքական կոնֆիգուրացիայի յայտնուելու խնդիրը։ Համեմատաբար վերջերս միայն՝ Արցախեան երկրորդ պատերազմէն ետք, ԱՄՆ-ն սկսաւ խօսիլ Վրաստանի մասին որպէս «տարածաշրջանի մէջ իր գլխաւոր եւ միակ հենակէտ»։

Եւս մէկ տարաբանութիւն․ եթէ Ռուսաստանի մէջ կը քննարկուի  2020 թուականի Նոյեմբերին Արցախեան երկրորդ պատերազմի ժամանակ Մոսկուան յաղթած է թէ պարտուած , ապա Ուաշինգտոնը վստահ է երկու փաստի վրայ՝ Ռուսաստանի դիւանագիտական ​​լիդերութեամբ հրադադարի հասնելու եւ բանակցային գործընթացի վերականգնման եւ ռուս խաղաղապահներու տեղակայման հարցին։ Նախկին ժամանակ  ռուս զինուորականները այնտեղ չէին, իսկ հիմա այնտեղ են։

Աւելին, ռուս զինուորականները, որոնք նախկին ժամանակ տեղակայուած էին միայն Հայաստանի մէջ, այժմ յայտնուած են Ատրպէյճանի մէջ, որը ԱՄՆ-ի մէջ կը դիտուի  որպէս ռուսական տարածքային ընդլայնման մէկ մաս։ Մէկ այլ կարեւոր կէտ. Անդրկովկասի մէջ ի յայտ  եկած են ռուս-թուրքական դաշինքի ուրուագիծերը՝ Մերձաւոր Արեւելքի ներուժը ձեւաչափով: Այս առումով ցուցիչ է Պայտենի վարչակազմի ներկայացուցիչներու գնահատականը՝ Արցախեան հակամարտութեանը Անկարայի միջամտութեան անցանկալիութեանը, ինչպէս նաեւ արեւմտեան դաշինքէն Թուրքիայի հնարաւոր դուրս գալու վերաբերեալ մտահոգութիւնը։ Տարածաշրջանին մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւնները Ուաշինգտոնի կողմէ կ՛ընկալուին  երկու համաթեքստով` Անդրկովկասի մէջ Մոսկուայի ազդեցութեան եւ թուրքական անկախութեան աճով: Արցախեան երկրորդ պատերազմի աւարտէն ետք Թուրքիան եւ Ատրպէյճանը նախաձեռնեցին 3 + 3 տարածաշրջանային համագործակցութեան ձեւաչափ, որը բաղկացած էր վեց երկիրներէ՝ Ռուսաստան, Թուրքիա, Իրան, Հայաստան, Ատրպէյճան եւ Վրաստան։ Ինչպէս կը տեսնեք, ամերիկացիները ոչ մէկ ձեւ չեն ներառուիր այս համակարգի մէջ։ Ահա թէ ի՞նչու ԱՄՆ-ն Անդրկովկասի մէջ ակտիվացուցած է վրացական ուղղութիւնը։ Բայց, քանի որ, Վրաստանը յայտնուած է յետաձգուող քաղաքական ճգնաժամի մէջ, հետեւաբար անոր քաղաքական ընտրանին չի կարող ուժեր համախմբել՝ եւրաատլանտեան վեկտորն ամրապնդելու համար։  

Ըստ ամերիկեան Foreign Affairs հրատարակութեան, ԱՄՆ-ին «անհրաժեշտ է գործիքակազմ ստեղծել Ռուսաստանին եւ Թուրքիային երկու ուղղութիւններով զսպելու համար՝ Անդրկովկաս եւ Մերձաւոր Արեւելք», սակայն, ըստ գնահատականներու՝ «այդ կարող է շատ ժամանակ պահանջել»: Բայց Ուաշինգտոնը նաեւ կը նուազեցնէ իր ռազմական ներկայութիւնը Մերձաւոր Արեւելքի մէջ, ամերիկացիները լքած են Աֆղանստանը։ Այժմ հարցն այն է, թէ ա՞րդեօք Միացեալ Նահանգները կը կարողանայ կառուցել կամ օգտագործել Անդրկովկասի մէջ արդեն գոյութիւն ունեցող հզօրութեան համաչափի աճը: Այսպիսով, Պայտենը դեռ պէտք է ձեւակերպէ իր քաղաքական կուրսը տարածաշրջանին: Գուցէ ան պահպանէ ներկայիս տեսլականը, գործելով իներցիայով եւ արձագանքելով իրադարձութիւններուն անոնց զարգացման պարագային։ Կամ գուցէ ան որոշէ գործուն մոտեցում մշակել Անդրկովկասի նկատմամբ։ Օլսոնը, որպէս այս ուղղութեան կուրատորներէն մէկը, պէտք է բացայայտէ  շարք մը քաղաքական գործիքներ, որոնք Ուաշինգտոնին թոյլ կուտան բարելաւել դիրքերը տարածաշրջանին մէջ, որը վերջին  քանի մը տարիներու ընթացքին մնացած է բաւականին անշարժ վիճակի: Ա՞րդեօք այդ  կը յաջողուի: