«Նախիջեւանի մարզի Ագուլիս գիւղին մէջ այն ժամանակ ապրած են աստուածներուն հաւասար մարդիկ։ Անոնք ջուր հայթայթած, պարտեզներ տնկած ու քարեր կտրած են։ Անոնք հայեր էին, ովքեր այցելած եւ շրջած են հարիւրաւոր հարեւան քաղաքներ ու գիւղեր, որպէսզի աշխատելով Ագուլիսի հողի իւրաքանչիւր թիզը իրական փոքրիկ դրախտ դարձնեն։ 

Եթէ իւրաքանչիւր բռնի սպաննուած հայի համար մէկ մոմ վառուեր, այդ մոմերի փայլը լուսնային լոյսէ աւելի վառ կ՛ըլլար։ Հայերը դիմացեր են ծատ դժուարութիւններու, բայց երբեք չեն համաձայնած փոխել իրենց հաւատքը։ Այդ մարդիկ հոգնած են տանջանքներէ եւ բռնութիւններէ, բայց անոնք երբեք չեն դադրած կառուցել իրենց եկեղեցիները, գրել իրենց գիրքերը եւ աղօթել իրենց Աստծուն՝ ձեռքերը բարձրացնելով դէպի երկինք»,- ըսած է ատրպէյճանցի գրող եւ դրամատուրգ Աքրամ Այլիսլին:

“Քարէ երազներ” վէպին մէջ գրուած այս խօսքերու համար գրողը ենթարկուած է հալածանքներու ու սպառնալիքներու եւ իր երկրին մէջ զրկուած է բոլոր կոչումներէ եւ պարգեւներէ:

Նախիջեւանի պատմութիւնը.

Ըստ հրեայ պատմաբան Իոսիֆ Ֆլավիայի մեկնաբանուեան՝ 1-ին դարին  Նախիջեւանին տրուած  հայկական անուանումը կը նշանակէ առաջին տնկման (Նոյյան տապանի) վայր։ 

Ան գրած է, որ Նախիջեւան քաղաքը կառուցուած է լեռան գագաթի ստորոտին, որտեղ վայրէջք կատարած է Նոյյան տապանը՝ աստուածաշնչեան պատմութեան։ Ըստ Մաքս Ֆոսմերի ՝ Նախիջեւանի տեղանունի ծագումը սեփական Նախիջեւանի հայկական անունէն եւ Աւան բառէն է։ Գերմանացի բանասեր Ջերի Հիւբշմանը համաձայն է նման մեկնաբանութեան հետ։ Աշխարհի աշխարհագրական անուանումներու, տեղանուններու բառարանին մէջ հեղինակ Եւգենի Պոսպելովը նշած է, որ ամենէ վաղ գրաւոր ձեւին մէջ Նախիջեւանի Նահչայի տեղանունը հին հայկական է եւ կը ներկայացնէ ցեղային անուանում, իսկ Վանի տարրը, որը շատ ազդեցիկ է Անդրկովկասի եւ Փոքր Ասիայի հնագոյն տեղանուններու վրայ, օգտագործուած է տեղի, տան եւ հողի նշանակութեամբ։ “Բրիտանիկա” հանրագիտարանը կը հետեւի  տարածաշրջանի եւ քաղաքի պատմութեանը մ.թ. ա. 1500 թուականէն։ Մեր թուարկութեան երկրորդ դարին քաղաքը յայտնի էր Նախչոանա անունով։ 

Մ.թ. ա. 2-րդ դարասկիզբը Նախիջեւանը եղած է Արտաշես Առաջինի նստավայրը։ Ժամանակակից Նախիջեւանի տարածքը կը մտնէր Մեծ Հայքի երկու հարեւան Վասպուրական եւ Սիւնիք Նահանգներու կազմին մէջ: 4-րդ դարի վերջին Մեսրոպ Մաշտոցն ու  շարք մը գիտնականներ քարոզեր են  Վասպուրական նահանգին մէջ ու այնտեղ Մաշտոցը որոշեց, որ անհրաժեշտ է Աստուածաշունչը թարգմանել հայերէն, որպէսզի տեղի բնակչութիւնը հասկշնայ։ Մաշտոցի քարոզած տեղը  456 թուականին  կառուցուած է վանք մը եւ  պահպանուած է Մեսրոպավան գիւղին մէջ ՝ ի պատիւ Մաշտոցի։ 

623թ. -ին Նախիջեւանը շարունակած էր մնալ Հայաստանի քաղաքներէն մէկը, որու միջոցով Բիւզանդական կայսրութիւնը իր արշաւն իրականացուց դէպի Պարսկաստան։ 7-րդ դարի կէսին ամբողջ Անդրկովկասն անցաւ արաբական խալիֆայութեան իշխանութեան տակ։  

Այդ ժամանակուայ արաբական աղբիւրներուն մէջ Նախիջեւանը յիշատակուած է որպէս Նաշավա։ 705 թուականին արաբները Նախիջեւանի եւ հարեւան գիւղի եկեղեցիներուն մէջ այրեցին հայկական ազնվականութեան մի քանի հարիւր ներկայացուցիչներու, որոնք հրաւիրուած եղեր են իբր պայմանագիր կնքելու համար: 885 թուականին Նախիջեւանը արաբներէն ետ վերցուած է Անիի թագաւորութեան երկրորդ արքա Սմբատ առաջին Բագրատունիի կողմէ, որը 891-892 թուականներուն պայմանականօրէն  յանձնսծ է Սիւնիքի իշխանին։ Անկէ ետք Նախիջեւանի մէջ իշխած են Օրպիլեան եւ Պռոշեան ընտանիքները, որոնք, հստակ է Ստեփանոսի ժամանակագրութենէն, իրենց նշանակութիւնը պահպանած են նոյնիսկ թուրքական նուաճումէն ետք: Ջուլիի մէջ դե Ռուբրախը յայտնած է 1253-1255 թուականներուն Նախիջեւանի մէջ հայերու հետ իր հանդիպման մասին։ Ռուբրախը, ով քաղաք այցելած էր մոնղոլների ջախջախումէն ետք, յայտնաբերած է, որ երբեմնի մեծ ու գեղեցիկ քաղաքի տեղը գրեթէ անապատ դարձած է։ Նախկին ժամանակ այնտեղ 800 Հայկական եկեղեցի կար, հիմայ միայն երկու փոքր եկեղեցի մնացած է, իսկ միւսները սարացին ցեղի կողմէ աւիրուած են։

14-րդ դարին Նախիջեւանը աւիրուած էր Թամերլանի արշաւանքի պատճառով։ Մոտ 1500 թուականին Կենգեր թուրքական քոչուոր ցեղը՝ չորս կամ հինգ հազար մարդ, բնակութիւն  հաստատաած է  Պարսկաստանի եւ Հայաստանի մէջ ՝ Արաքս գետէն հիւսիս եղած տարածքին։ Ինչ կը վերաբերուի  16-րդ դարի սկիզբին, ապա Նախիջեւանի մարզը բնակեցուած էր քրիստոնեաներով եւ մի քանի պարսիկներով։ Նախիջեւանի հայերու վտարման գործընթացը հստակ նշուած է 16 -րդ դարի վերջը եւ 17-րդ դարի սկիզբը Օսմանեան-պարսկական պատերազմներու ժամանակ, երբ Նախիջեւանի տարածաշրջանի հայ բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը զոհուեցաւ կամ արտաքսուեցան  Իրան: Միեւնոյն ժամանակ Անդրկովկասը ոչ միայն տարերայնօրէն, այլեւ նպատակաուղղուած բնակեցուած էր քրտերով եւ թուրքական քոչուոր ցեղերով ։1603 թուականի աշնանը շահ Ապասն առաջին անգամ զաւթեց Նախիջեւանի տարածաշրջանը Օսմանեան կայսրութեան հետ պատերազմի ժամանակ, բայց 1604 թուականի ամառաը Օսմանեան զօրքերը սկսեցան հակայարձակման անցնիլ, որը հանկարծակի բերաւ Շահ Ապասին։ Յոյս չունենալով պահպանել գրաւուած հողերը, Շահ Ապասը որոշեց կիրառել  մարտավարութիւն մը  դուրս բերել ողջ բնակչութիւնը Նախիջեւանէն եւ  հայերուն եւ մուսուլմաններուն  քշած է դէպի Պարսկաստան.

Մեծն Սարգոնի ժամանակակից Առաքել Դավրիժեցին գրած էր, որ ան ծաղկուն ու բերրի Հայաստանը վերածած է անմարդաբնակ անապատի ։ Ընդհանուր առմամբ 250-300 հազար հայեր Նախիջեւանէն  արտաքսուեցան Պարսկաստան։ Մասնաւորապէս, Ջուղա՝ մեծ մասը հայերով բնակեցուած եւ տարածաշրջանին մէջ հայկական առեւտուրի կենտրոն հանդիսացող մեծ քաղաքը, որը եւ կորսնցուցած էր իր բնակչութիւնը։ Ջուղայի շուրջ 20 000 բնակիչներ տեղահանուած են Սպահան, որտեղ անոնք ստեղծեր են հայկական արուարձան, որը գոյութիւն ունի մինչեւ այսօր։