Հայաստանի եւ Թուրքիայի միջեւ սահմանակից Ախուրեան գետի վրայի ջրամբարը

Ախուրեանի ջրամբարը՝ ծանծաղացման վտանգի տակ

Արցախի մէջ աշխուժ ռազմական գործողութիւններու աւարտէն մէկ տարի ետք Իրանը եւ Հայաստանը կրկին սկսեցան իրենց երկարամեայ համագործակցութիւնը ջուրերու տրամանական օգտագործելու եւ անդրսահմանային Արաքս գետի կենսոլորտի պահպանման ուղղութեամբ։ Յիշեցնենք, որ այս Հայաստանի եւ Իրանի հարեւան տարածաշրջանի ամենէ մեծ գետն է, որը երկար ժամանակ օգտագործուեր է հիդրոէներգետիկայի մէջ՝ Հայաստանի հարակից շրջաններու, Արեւելեան Թուրքիայի  (բռնազաւթուած Արեւմտեան Հայաստան-խմբ․)  եւ Իրանի հիւսիս-արեւմտեան շրջաններու գիւղատնտեսական եւ քաղաքային ջրամատակարարման համար։ 2021 թուականի Նոյեմբերի սկիզբէն Արաքսի ջրային նիւթական միջոցներէ օգտուելէ բնապահպանական չափանիշներուն համապատասխանութեան մոնիթորինկի գիծով իրանահայ պրոֆիլային յանձնաժողովը կրկին սկսած է աշխատանքները։ Բացի այդ, երկու կողմերը, ըստ Արմինֆոյի, «Երեւանի մէջ կայացած խորհրդակցութիւններէն ետք որոշում կայացուցած են դատախազութիւններու եւ երկու երկիրներու համապատասխան մարմիններու միջեւ համագործակցութեան մասին՝ գնահատելու ջուրի, կենդանական  եւ  պաշտպանութեանն միջոցներու ուղղուած միջոցառումներու արդիւնավետութիւնը»։

Միեւնոյն ժամանակ, Հայաստանի եւ Թուրքիայի միջեւ դիւանագիտական ​​յարաբերութիւններու բացակայութիւնը նման տեսակի հարցերն աւելի կը դժուարացնէ։ Մինչեւ 2020-ականներու կէսը թուրքական իշխանութիւնները ծրագրած են ստեղծել ցած եւ միջին հզօրութեան հիդրոէլեկտրակայաններու եւ հարակից ջրամբարներու ցանց Արաքսի վերին հոսանքին՝ անոր վտակներու վրայ եւ Ախուրեանի ջրամբարի մոտ։ Աշխարհագրական դիրքի պատճառով այս ծրագրերն ուղղակիօրէն կ՛ազդեն Արաքսի աւազանի՝ Հայաստանին սահմանակից հատուածի վրայ։

Այս գործողութիւններն կ՛ընթանան 2010-ականներու կէսերէն, եւ այսօր թուրքական վերոյիշեալ ծրագրի կէսէն աւելին իրականացուած է։ Հարեւաններու ծրագրերը Հայաստանի մէջ բացասական արձագանք կ՛առաջացնեն, նոյնիսկ միայն այն պատճառով, որ անոնք չեն քննարկուած եւ չեն քննարկուիր Երեւանի հետ՝ հղի ըլլալով գիւղատնտեսական եւ քաղաքային ջրամատակարարման ճգնաժամով, որոնք կ՛ազդեն երկրի ջրամատակարարման առնուազն մէկ երրորդի վրայ։

2010-ականներու կէսերէն Երեւանը բազմից (եւ ապարդիւն) Անկարայի ուշադրութիւնը հրաւիրած է հարակից ջրային աւազանի մէջ միակողմանի հիդրոլոգիական եւ հարակից նախագծերու անթոյլատրելիութեան վրայ։ «… Թուրքիային հարող Հայաստանի Ախուրեանի ջրամբարին 100 մլն խմ-ով պակաս ջուր ունինք, քան 2020 թուականին»,- Մարտի 23-ին ըսաւ Հիդրոօդերեւութաբանութեան եւ մոնիթորինկի ազգային կենտրոն ՊՈԱԿ-ի տնօրեն Լեւոն Ազիզեանը։ Պատճառը 2012 թուականէն ի վեր Արաքսի եւ անոր տակ Ախուրեանի հարակից հատուածի՝ թուրքական կողմի շարք մը ջրամբարներու կառուցումն է, որու արդիւնքին «այս հատուածին մէջ ջրային պաշարները նուազեր են 30-40 տոկոսով»։

Ախուրեանի ջրային շրջանի / ջրամբարի աշխարհագրական դիրքը

Հայաստանի Արտակարգ իրավիճակներու նախարարութեան տուեալներով (2021թ. Հունիս) Ախուրեանի ջրամբարի ջրային պաշարները նուազեր են 187 մլն խմ-ով։

Իր հերթին Ախուրեանի ջուրի պարունակութեան նուազումը բացասաբար կ՛անդրադառնայ նոյն Ախուրեանի կողմէ ձեւաւորուած Արփիլիճ ջրամբարի ջրային պաշարներու վրայ։ Բացի այդ, այս ամբողջ աւազանն ունի ձկնային մեծ պաշարներ, որոնք նոյնպէս կամաց-կամաց կը պակսին թուրքական նշուած նախագիծերու պատճառով։

2021 թուականի Հուլիսի 6-ին նոյն խնդիրները հստակ մատնանշուած են Հայաստանի Ջրային ազգային կոմիտէի ղեկավար Ինեսսա Գաբաեանի (2016-2020 թթ.) լրատուամիջոցներուն տուած յայտարարութեան մէջ։ Անոր խօսքով, «հաշուի առնելով թուրքական նշուած նախագիծերը, որոնք կ՛իրականացուին նաեւ կլիմայական բացասական փոփոխութիւններու պարագային, Թուրքիայի եւ Հայաստանի միջեւ ջրային սահմանին ջրամբարներու ստեղծումը ժամանակին ընթացքին աւելի լուրջ խնդիրի կը վերածուի Հայաստանի համար»։ Ըստ Ի. Գաբաեանի, հարեւան պետութիւնը «փաստացի կը վերցնէ մեր երկրի ջրային ռեսուրսները», որու պատճառով անհրաժեշտ է աւելցնել ջրառը Սեւանէն, որը կը վատթարացնէ Հայաստանի եւ Կովկասի քաղցրահամ ջուրերու ամենէ մեծ լիճի «առանց այն էլ բացասական վիճակը»։

Նշենք, որ Սեւանի հիդրոգրաֆիան Արաքսի աւազանի հետ կապուած է շարք մը մակերեւութային եւ ստորգետնեայ ջուրերու ներհոսքերով։ Ըստ այդ, լիճի էկոլոգիական վիճակը որոշիչ նշանակութիւն ունի Հայաստանի տարածքի աւելի քան 70%-ի կենսոլորտի համար։

Փորձելով առաւելագոյնս օգտագործել Փաշինեանի ռեժիմի արտաքին քաղաքական ամբողջական ձախողումը, Անկարան, Երեւանին կը թելադրէ բացառապէս իր քաղաքական եւ տնտեսական օրակարգը։ Մինչդեռ Արաքսի անդրսահմանային աւազանը կը ներառէ ոչ միայն Թուրքիայի եւ Հայաստանի հարակից շրջանները, այլեւ Ատրպէյճանի ու Իրանի։

 Ցանկացած ազգային հատուածի մէջ ջրային ռեսուրսներու բազայի վիճակի փոփոխութիւնը չի կարող ազդեցութիւն չունենալ այս ամբողջ աւազանի վրայ (ներառեալ Արաքս թափուող Կուրի աւազանը):

Խնդիրի պատմութեան մասին. Դեռեւս 1927 թուականին Թուրքիան եւ ԽՍՀՄ-ն, Կարսի մէջ ստորագրեցին «Անդրսահմանային ջուրերու օգտագործուելու կարգաւորման մասին» եւ «Անդրսահմանային ջուրերու օգտագործման մասին» յաւերժական կոնվենցիաներ։ 1973թ.-ին այս փաստաթուղթերու հիման վրայ որոշուեցաւ Ախուրեան գետի վրայ (Արաքսի անդրսահմանային վտակ) կառուցել Թուրքիայի եւ Հայկական ԽՍՀ-ի համատեղ օգտագործման մեծ ջրամբար (50:50 յարաբերակցութեամբ): Օբյեկտի շինարարութիւնն աւարտոած է 1980-ականներու սկիզբը՝ պայմանով, որ Ախուրեանի ջրամբարի լիցքաւորման վրայ ազդող նախագիծերը ենթակայ են փոխադարձ համաձայնութեան։

 2005 թուականին, չնայած պաշտօնական յարաբերութիւններու բացակայութեանը եւ երկարաժամկէտ շրջափակմանը, Հայաստանի եւ Թուրքիայի կառավարութիւնները պաշտօնապէս վերահաստատեցին իրենց հաւատարմութիւնը այդ փաստաթուղթերուն։

Սակայն 2011-2013 թուականներուն, «Ցիւրիխի գործընթացի» ձախողուելէ ետք, խախտելով գործող պայմանագրային շրջանակը, թուրքական կառավարութիւնը թոյլ տուաւ ՀԷԿ-երու եւ ջրամբարներու միակողմանի «կասկադ» կառուցել Վերին Արաքսի եւ Ախուրեանի մոտակայքին։ Արդեն 2013 թուականի Մարտի 28-ին Արաքսի եւ Ախուրեանի ջրամբարներու հարցերով հայ-թուրքական յանձնաժողովի այն ժամանակուայ համանախագահ Վլատիմիր Մովսիսեանը յայտարարեց, որ «Արաքսի վերին հոսանքին թուրքական կողմը կը կառուցէ ջրամբարներ, որոնք կարող են էականօրէն ազդել ջուրի մակարդակի վրայ։ Արդեն կառուցուեր է երկու ջրամբար՝ Շիրիմկիու՝ 1,9 մլն խմ եւ Բեյբուրդ՝ 52 մլն խմ։ Կարսի շատ մեծ ջրամբարի կառուցումը` 332 մլն խմ, կը մոտենան աւարտին» (աւարտուած է 2014 թուականին – խմբագրի նշումը):

Բացի այդ, նախատեսուած է կառուցել ամենէ մեծը՝ Քարակուրտի ջրամբարը՝ մոտ 600 մլն խմ ծաւալով, նախատեսուած է այն շահագործման յանձնել յաջորդ տարի։

Այսպիսով, Թուրքիան կը կարողանայ «պաշարել» Արաքսի ջուրի մեծ մասը՝ 1,4-1,5 մլրդ խմ, որն կը կազմէ տարեկան 2,5 մլրդ խմ՝ հզօրութեան 60%-ը։ Նման անհամաչափութիւնները բացասաբար կ՛անդրադառնան, ի թիւս Սեւանի ջրաբովանդակութեան վրայ, հաստատեց Վ.Մովսիսեանը։ Փաստօրէն, խօսքը ջրային շրջափակման մասին է, որի միջոցով թուրքական իշխանութիւնները կը լրացնեն իրենց կողմէ շուրջ 30 տարի (1993 թուականէն) Հայաստանի փոխադրային շրջափակումը։ Միջազգային իրաւունքի համաձայն՝ շրջափակումը ռազմական գործողութիւններու ձեւերէն մէկն է։

 Այս իրավիճակին կը պահանջուի  համապարփակ, ընդ որուն՝ համատեղ ուսումնասիրութիւն Արեւելեան Թուրքիայի ջրային նախագիծերու եւ անոնց ազդեցութեան տարածաշրջանային բնապահպանական անվտանգութեան վրայ: Իսկապէս, ըստ որոշ տեղեկութիւններու, Թուրքիայի վերոնշեալ բոլոր ծրագրերու իրականացումը կարող է հանգեցնել աւազանի՝ այլ երկիրներու մէջ Արաքսի հոսքի 25% կամ նոյնիսկ 40% նուազմանը։ Բայց առաջին հերթին՝ Հայաստանի մէջ, որն աշխարհագրօրէն կը հարէ վերոնշեալ նախագծերուն։ Ուստի ամբողջ Արաքսի եւ Կուրի աւազանի անդրսահմանային աշխարհագրութիւնը կը պահանջէ աւազանին հարակից բոլոր երկիրներու համապարփակ համաձայնութիւն։ Այս պահանջուած է, քանի որ Հայաստանը, Ատրպէյճանը, Թուրքմենստանը եւ Թուրքիան վերոյիշեալ 1927 թուականի ջրային տնտեսութեան պայմանագրերու իրաւայաջորդներն են։ Իսկ Իրանը, Հայաստանը, Ատրպէյճանը եւ Թուրքմենստանը նաեւ «Արաքս եւ Ատրեկ գետերու անդրսահմանային ջուրերու ոռոգման եւ էլեկտրաէներգիայի արտադրութեան նպատակով համատեղ օգտագործման մասին» Խորհրդա-իրանական յաւերժ պայմանագրի (1959 թ.) իրաւայաջորդներն են։ 

Սակայն Անկարայի աշխարհաքաղաքական նկրտումները դժուար նպաստեն նման փաստաթուղթի լուրջ քննարկմանը, առաւել եւս՝ Հայաստանի հետ հիդրոտեխնիկական ենթակառուցուածքի կառուցման համակարգմանը։ Հարաւարեւելեան Անատոլիայի նախագիծով Աթաթուրքի ամբարտակի կառուցումը, բացասական հետեւանքներ կ՛ունենայ Սուրիայի եւ Իրաքի համար, երկարաժամկէտ հետեւանքներով։ 

Ալեքսեյ Պալիեւ