2021 թուականի Սեպտեմբերի 15-ին անցկացուած հետազոտութեամբ կը ցանկանայի ձեզ ծանօթացնել Հայաստանի սահմաններու սահմանազատման եւ սահմանագծման իրաւական իրողութեան հետ (1920 թ.):

https://bit.ly/3oBIOlO

1918թ. Յունուարին Երզնկայի զինադադարէն ետք (17.12.1917թ.)  պոլշեւիկեան Ռուսաստանը,  որոշելով իր զօրքերը դուրս բերել Արեւմտեան Հայաստանի տարածքէն, հրապարակեց «Թուրքահայաստանի մասին դեկրետ», որը նախատեսած էր ինչպէս Ռուսական զօրքերու դուրսբերում, նոյնպէս Արեւմտեան Հայաստանի հայերու ինքնորոշում մինչեւ անոնց անկախացումը։ Մուդրոսի զինադադարէն (1918 թ․ Հոկտեմբերի 30) մինչեւ Միացեալ Նահանգներու 28-րդ նախագահ Վուտրոյ Ուիլսոնի Իրաւարար վճիռը (1920թ. Նոյեմբերի 22). Հայաստանի անկախութեան հարցը կը դառնայ միջազգային իրաւունքի հարց:

Անկէ եըք, երբ 1919թ. Փետրուարի 26-ին Պողոս Նուպար փաշան յուշագիր ներկայացուց Վերսալի խաղաղութեան կոնֆերանսին եւ 1919թ. Մայիսի 15-ին կազմեց կառավարութիւն, Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին Հայաստանը դե ֆակտո ճանչցուեցաւ (1920թ. Յունուարի 19), այնուհետեւ Սան Ռեմոյի համաժողովի շրջանակներուն Հայաստանը (Արեւմտեան Հայաստան) դե յուրե ճանչցուեցաւ որպէս Դաշնակից եւ Միացեալ տերութիւններու մաս (Մայիսի 11 1920), երբ Գերագոյն խորհուրդը Թուրքիային ստորագրելու համար ներկայացուց Սեւրի դաշնագիրը։ Թուրքիան նոր հայկական պետութիւնը ճանչցած է 1920 թուականի Հունիսի 25-ին։ Որոշում  կայացած է, որ հայկական պետութեան մայրաքաղաքը կ՛ըլլայ Էրզրումը (Կարին)։ Այնուհետեւ Սեւրի դաշնագիրը ստորագրուեցաւ Թուրքիայի, դաշնակից եւ ասոցացուած տերութիւններու ու Հայաստանի կողմէ՝ 1920 թուականի Օգոստոսի 10-ին, որու համաձայն հայկական պետութիւնը ճանչցուեցաւ ինքնիշխան եւ անկախ, ինչպէս արդեն կատարած էին դաշնակից տերութիւնները՝ Արեւմտեան Հայաստանի գաւառներու (Վան ,Բիթլիս, Էրզրում եւ Տրապիզոն) նկատմամբ:

1920 թ. Նոյեմբերի 22-ին Միացեալ Նահանգներու 28-րդ նախագահ Վուտրոյ Ուիլսոնի ստորագրած Արբիտրաժային որոշումը վերջնականապէս լուծեց Արեւմտեան Հայաստանի եւ Թուրքիայի միջեւ սահմաններու հարցը ։

Հաշուի առնելով, որ Սեւրի դաշնագիրը (1920 թ. Օգոստոսի 10) փոխարինելու համար անհրաժեշտ էր երեք պայմանագիր (Ալեքսանդրապոլի՝ 02 Դեկտեմբեր 1920), Մոսկուայի՝ (16 Մարտի 1921) եւ Կարսի (13 Հոկտեմբեր 1921)։ Այս անհարկի ընթացակարգը Սեւրի դաշնագրին աւելի մեծ ուժ եւ իրականութիւն փոխանցեց: Եւ այստեղ չի կարելի չի յիշատակել Լոզանի պայմանագիրը, որը շատ հաճախ կը ներկայացուի որպէս Հայաստանի համար իրաւական հետեւանքներ չունեցող Սեւրի պայմանագիրի մեծ փոխարինման վերջնական շոշափում (1920 թ.):

Սեւրի պայմանագրի 92-րդ յօդուածի հիման վրայ Հայաստանի (1920թ.) եւ Ատրպէյճանի սահմանի հարցը  անպատասխան կը մնայ։

Եւ ահա, այդ կ՛ըլլայ առանց Լոզանի պայմանագրի յիշատակման, որը շատ հաճախ կը ներկայացուի  որպէս վերջնական շոշափում Սեւրի պայմանագրի փոխարինման համար՝ առանց Հայաստանի համար  իրաւական հետեւանքներու (1920 թ.): Սեւրի պայմանագրի 92-րդ յօդուածի հիման վրայ՝ Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ սահմանի հարցը  կը մնայ  չլուծուած։ 

 2021 թուականի Նոյեմբերի 17-ին, ԱԺ նիստի ժամանակ նկատեցինք, որ Նիկոլ Փաշինեանը “սահմանազատում” տերմինէն առաջ օգտագործեց “սահմանագծում” եզրոյթը, ես կը ցանկանայի յատկապէս անդրադառնալ այդ հարցին:

Պէտք է հասկնալ, որ նման յայտարարութիւնը զգալիօրէն պարզ կը դառձնէ կամ նոյնիսկ նշոյլ է ստվերելու խնդիրի մասշտաբը ,որն իրականութեան պէտք է իրականացնէ ստեղծուելիք յանձնաժողովը։ 

Երկար տարիներ որոշակի ենթատեքստ, որը ճանչցուած  է ինչպէս աշխարհագրագետներու, այնպէս ալ իրաւաբաններու կողմէ, որոշակի բառեր օգտագործելն սկսել է շրջանցուիլ սահմանագծման համատեքստին: Մասնաւորապէս, ընդունուած է տարբերակել սահմանազատումը ևեւսահմանագծումը:

Ինչպէս նշած է Չարլզ Ռուսոն (իրաւաբան), օրինակ «Ի տարբերութիւն սահմանազատման՝ իրաւական ակտի, որը կը վերլուծուի որպէս սահմանը կազմող տարրերու (չափանիշներու) սահմանման հիմնարար որոշում, կը վերաբերուի շարք մը ֆիզիկական գործողութիւններու , որոնք կը հանգեցնեն կոնվենցիայով սահմանուած սահմանային գծին:Տեսականօրէն նման տարբերութիւնը հասկանալի է, բայց գործնական ամեն ինչ կարող է աւելի դժուարացնել:

Հայաստանի արեւելեան սահմանին (1920 թ.) վերաբերող մեր դիտարկած գործին ցամաքային սահմանը, Ամեն պարագային ուրուագծուած է 1919 թ. համաձայնագրերու սահմաններուն, 1920 թ. Ապրիլին Սան Ռեմոյի մէջ կայացած համաժողովին եւ 1920 թ. Օգոստոսի 10-ի Սեւրի պայմանագրն ստորագրելէ ետք: Մնացած բոլոր համաձայնագրերը անվավեր են:

Հաշուի առնելով միջազգային հանրութեան կողմէ դատապարտուած զանգուածային սպանութիւններու հետ կապուած ժողովրդագրական վիճակագրութիւնը, սահմանազատման հարցը ուսումնասիրութեան առարկայ եղած է 1919 թոեւականին, որը մենք ձեզի կը ներկայացնենք ստորեւ.

Սեւրի պայմանագրի 92-րդ հոդվածի հիման վրա Հայաստանի (1920թ.) և Ադրբեջանի միջև սահմանի հարցը մնում է չլուծված։

Սահմանազատման միւս բոլոր առաջարկները պէտք էըլլան ոչ միայն Ատրպէյճանի գրաւոր առաջարկի առարկայ, այլեւ պէտք է ենթարկուին վերը նշուած սահմանազատումը թոյլ տուած չափանիշներուն համարժէք չափանիշներուն: Սահմանազատման չափանիշները համահունչ են տարբեր յանցագործութիւններու հետ, որոնք դատապարտուած են հիմնական դաշնակից տերութիւններու կողմէ 1894 թուականէն ի վեր: Սահմանազատման չափանիշները կը վերաբերուին տարբեր յանցագործութիւններուն, որոնք դատապարտուած են առաջատար դաշնակից տերութիւններու կողմէ 1894 թուականէն ի վեր:

http://www.western-armenia.eu/archives-nationales/Armenie_1920/L-Armenie_transcaucasienne-territoires_frontieres_statistiques.pdf

Ընդ որուն, յանձնաժողովը պէտք է որոշէ, թե ինչ ինքնիշխանութեան տակ են դիտարկուող տարածքի զգալի մասերը։ Յանձնաժողովը կարող էր արդիւնաւե սահմանազատել սահմանային գիծը միայն սահմանային գիծի ընթացքը (սահմանազատումը) որոշելէ ետք:

Սկիզբէն հարկ է  նշել, որ Անվտանգութեան խորհուրդը մէկ մարմին է, որը, համաձայն Միաւորուած ազգերու կազմակերպութեան կանոնադրութեան, առանձնայատուկ նշանակութիւն ունի միջազգային խաղաղութեան եւ անվտանգութեան պահպանման համար։ Անվտանգութեան խորհուրդն իրաւունք ունի որոշել սահմանը սահմանազատող պայմանագրի վավերականութիւնը, օրինակ՝ 1920 թուականի Նոյեմբերի 22-ի Ուիլսոնի գործով արբիտրաժային վճիռը լուծեց Արեւմտեան Հայաստանի եւ Թուրքիայի միջեւ սահմաններու հարցը ։ Ինչպէս նաեւ Սեւրի դաշնագրի 92-րդ յօդուածի կիրառումը, որը, ի թիւս այլ հարցերու, կը վերաբերուի 1920 թուականի Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի սահմանին։

Արմենակ Աբրահամեան

Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահ