ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ – Հայկական լեռնաշխարհին կան մի քանի տասնեակ լիճեր։  Իւրաքանչիւրը իւրօրինակ է, բայց այդ բոլորի մէջ առանձնացած է Հայկական լեռնաշխարհի բուրգ կազմող եռեակը՝ Վանա, Սեւանա եւ Ուրմիա լիճերը։ Գտնուելով իրար որոշակի հեռաւորութեան վրայ, լիճերը, իրենց միջեւ վեր խոյացող լեռներու հետ միասին կը կազմեն Հայկական լեռնաշխարհի «բուրգը»։ Հիմքը կարող ենք տեսնել արտայայտուած հաւասար եռանկիւնը։ Հայկական լեռնաշխարհի գրեթէ բոլոր քարտէսներու վրայ կարող ենք գտնել այս եռեակը։ Ծանօթանանք աշխարհագրական այս ֆենոմենի հետ։

Բզնունեաց ծով

Հայկական լեռնաշխարհի ներկայիս ամենէ մեծ լիճը՝ Վանը, կը գտնուի Մեծ Հայքի Տուրուբերան եւ Վասպուրական նահանգներուն մէջ։ Վանա լիճը Արեւմտեան Հայաստանի մէջ կոչվուած է ծով։ Ընդհանրապէս մեր նախնիները Հայկական բարձրավանդակի մէջ գտնուող լիճերուն ծով անուանած են, աւելի փաղաքշական ձեւով՝ ծովակ։ Միջնադարեան հեղինակները լիճը յիշատակած են Տոսպ կամ Տոսբ ձեւով։ Այն նաեւ անուանած են Բզդունեաց ծով եւ Ռշտունեաց ծով՝ տարածքին մէջ իշխող ցեղերու անուններով՝ Բզնունի եւ Ռշտունի։ Վանա լիճը ասորեստանցիները կոչած են «Նայիրի երկրի ծով» ընդ որուն «Նայիրի» անուանումը ասորերէն կը նշանակէր «ուրարտացիներ.

    Տեկտոնական ծագում ունեցող լիճ է։ կը գտնուի  1720 մ բարձրութեան վրայ։ Լիճի հայելի մակերեսը կը կազմէ 3760 կմ², որը 2.5 անգամ կը գերազանցէ Սեւանա լիճի հայելիի մակերեսը։ Խորուիւնը կը հասնի 145 մ-ի։ Սնման աղբիւր կը հանդիսանան լիճ թափուող գետերը, տեղումները եւ ստորերկրեայ ջուրերը։ Շրջապատուած է Կորդվաց, Կոտուր եւ Ծաղկանց լեռներով։  Վանա լիճը ունեցած է շատ կզղիներ։ Բզնունեաց կղզիք․․․ Սեբեոսը այսպէս կոչած է Բզնունեաց ծովի կամ Վանա լիճի կղզիները։ Սակայն խոշորագոյներն մնացած են՝ Լիմը, Կտուցը, Առտերը, Աղթամարը։ Փակ ըլլալու պատճառով լիճն աստիճանաբար  կը մեծնայ։

Մերձափնեայ բնակչութիւնը կը զբաղուի ձկնորսութեամբ եւ աղի արդիւնագործութեամբ։ Հնագոյն ժամանակներիէն ի վեր լիճին մէջ եղած է նաւարկութիւն։ Լիճին մէջ կ՛աճի միայն մէկ տեսակ ձուկ՝ տառեխը։ Հին ժամանակ գոյութիւն ուներ յատուկ ձկնորսարան՝ Արշակունիներու արքայական տան խոշոր ձկնորսարանը, որը կը գտնուէր Առեստավան կոչուող վայրին մէջ, հիմայ անցած է ջուրի տակ։

    Այժմ Վանա լիճի շրջակայքին հիմնականը կը բնակուին քրտեր։ Վանա լիճի հատակին յայտնաբերուած է մոտ 3000 տարուայ պատմութիւն ունեցող ուրարտական ամրոց։ Շուրջ 600 000 տարուայ պատմութիւն ունեցող Վանա լիճի մակարդակը պատմական որոշակի ժամանակահատուածի մէջ իջած է, որու արդիւնքին մարդիկ ջուրի ափին հիմնուելով` կառուցած են այստեղ տարբեր շինութիւններ: Սակայն աւելի ուշ, երբ ջուրի մակարդակը կրկին բարձրացած է, բնակչութիւնը կրկին ետ  քաշուած է, իսկ անոնց ձգած քաղաքակրթական հետքերը մնացեր են ջուրի տակ: Անոնցմէ մէկն է Արճեշ քաղաքը, որը մնացեր է ջուրի տակ։ Քանի որ Վանա լիճի ջուրը աղի է, ամրոցի պատերը հիանալի կերպով պահպանուած  են եւ բոլորովին չեն վնասուած: Ընթացքին կը փոքրանայ նաեւ Վան քաղաքի եւ լիճի միջեւ եղած տարածութիւնը։

Լիճը շրջապատող վայրերու կլիման մեղմ է, որու պատճառով կ՛աճին տարբեր տեսակի պտղատու ծառեր (խնձորենի, տանձենի, ընկուզենի եւ այլն) եւ խաղող։ Արտամետ գիւղը յայտնի եղած է իր այգիներով եւ համեղ խնձորով։ Ամենէ համեղ խնձորը աճած է  Արտամետի մէջ։

Ինչպէս Սեւանն ու Գեղամա լեռները, այնպէս ալ Վանա լիճն ու անոր շրջակայքը ասոցացուած են ջուրի պաշտամունքի եւի վիշապներու հետ։ Աւանդոյթի համաձայն Վանա լիճի մէջ  բազմաթիւ վիշապներ կան եւ անոնց դէմ կը պայքարին հրեշտակները։ Երբ վիշապը 1000 տարեկան կը դառնայ, հրեշտակները անոնց լիճէն դուրս կը հանեն եւ կը մոտիկացնեն արեւին, որու ջերմութենէն վիշապները կը մոխրանան։ Այդ օրերուն լիճը ալեկոծած է, իսկ երկինքը կը պատուի թանձր մառախուղով։

Վանա լիճը բոլոր կողմերէն շրջապատուած է լեռնաշղթաներով։

Անոր հարաւային մասը կը բարձրանան Գլխաւոր Տավրոսի շղթաները, որոնք այս մասը յայտնի են նաեւ Կորդվաց լեռներ անուան տակ, որոնց գեղեցիկ գագաթներէն են՝ Արտոս եւ Եղերով սարերը։ Գլխաւոր Տավրոսը տարբեր ուղղութիւններով կտրտուած է խոր լեռնահովիտներով։ Վերջերս, իրենց հերթին, պարփակուածութեան շնորհիվ, առանձին աշխարհագրական միաւորներ կը ներկայացնեն։

Հիւսիսային մասը Արածանիի աւազանը Վանի աւազանէն կը բաժնուի Ծաղկանց լեռներով, որոնց սահմանները կը հասնին մինչեւ Բերկրի։ Ծաղկանց լեռներէն մէկ ճիւղ կը ձգուի դէպի հարաւ-արեւմուտք, ուր կը բարձրանայ գեղատեսիլ Սիփանը:

Լիճէն արեւելք եւ հիւսիս-արեւելք կը բարձրանան Վարագը, ինչպէս նաեւ Թիմարի լեռները։  Լիճէն արեւելք եղած մասը ամենէ ընդարձակն է. Ան կը ձգուի մինչեւ իրանական պետական սահմանը։ Ջրբաժան գիծի հեռաւորութեան պատճառով գետերն այստեղ աւելի երկար են։ Առաւել նշանաւոր են Բերկրի եւ Խոշաբ գետերը։

Լիճի արեւմտեան մասը կիը գտնուի Բզնունեաց սարահարթը, որը կը բաժնէ Վանա լիճի աւազանը Բիթլիս-չայից եւ Արածանիէն։ Այս մասը կը բարձրանան Նեմրութ եւ Գռգուռ սարերը։

Շրջապատող այս լեռները լիճին կուտան շատ գեղեցիկ տեսք, որն իր առանձնայատուկ կենդանութեամբ հիացմունք կը պատճառէ շատ ճանապարհորդներու, բանաստեղծներու, արուեստագետներու:

Կարինէ Գրիգորեան

Leave a Reply