«Թալեաթն իմ վրայ այն մարդու տպաւորութիւնը ձգեց, ով կ՛ուզէ ոչնչացնել բոլոր հայերուն: Ան ինձ յայտնեց, որ «Միութիւն եւ առաջադիմութիւն» կոմիտեն հարցն ուսումնասիրած է ամենայն մանրամասնութեամբ, եւ տարուող քաղաքականութիւնը պաշտօնապէս ընդունուած է անոնց կողմէ: 

Կ՛ըսէր, որ պէտք չէ տեղահանութեան մասին որոշումը շտապ ընդունուի. իրականութեան այն երկար եւ լաւ մշակուած ծրագրի արդիւնք է…»:

Հենրի ՄՈՐԳԵՆԹԱՈՒ

Մեր ժողովուրդի ազնիւ բարեկամներէն մէկն է այս տողերու հեղինակը՝  օսմանեան Թուրքիոյ մէջ ԱՄՆ-ի դեսպանը 1913-1916 թուականներուն: Իրաւաբանական կրթութեամբ դիւանագետն այս երկրի մէջ դեսպան նշանակուած է Վուտրոյ Ուիլսոնի՝ ԱՄՆ նախագահ ընտրուելէ ետք, այն նախագահի, ով ջատագովն էր չարչրկված Հայկական հարցի արդարացի լուծման: Հենրի Մորգենթաուն Առաջին աշխարհամարտն սկսելէ ետք, երբ արդեն դեսպան էր օսմանեան երկրի մէջ, կը ներկայացնէր նաեւ Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Ռուսաստանի, Իտալիայի, Բելգիայի շահերը՝ որպէս ամերիկեան դիւանագետ: Անկախ վարած պաշտօնէն՝ ան նաեւ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ Ամերիկեան օգնութեան կոմիտէի փոխնախագահն էր:

Երբ յայտնի դառցած է Արեւմտեան Հայաստանի հայերու տեղահանութեան իսկական  նպատակը՝ հայ ազգաբնակչութեան լիակատար բնաջնջում, դեսպանը հանդիպած է գլխաւոր մեղսագործներու՝ երիտթուրքերու պարագլուխներ Թալեաթի եւ Էնվերի հետ, ջանքեր գործադրած է կասեցնելու մարդկային պատմութեան մէջ դէպքը չունեցող՝ պետականօրէն ծրագրուած եւ կատարուած ոճրագործութիւնը: Դիմելով Թալեաթին` ըսած է. «Մեր ժողովուրդը երբեք չի մոռնար այս ջարդերը…»: Դեսպանին ի պատասխան` մարդակերն արձագանքած է. «Ի՞նչ կարիք կայ խօսելու անոնց մասին: Մենք լուծած ենք անոնց հարցը: Ամեն ինչ աւարտած է…»:

1916 թ. Հենրի Մորգենթաուն ձգած է դեսպանի պաշտօնը: Պաշտօնաթողութեան պատճառը  մեկնաբանած է՝ «Ես այլեւս չէի կարող շարունակել իմ յարաբերութիւններն այնպիսի մարդկանց հետ, որոնք թէ եւ սիրալիր ու բարեկիրթ են, բայց կարող են մէկ միլիոն մարդու արիւն հեղել…»:

Պաշտօնաթողութենէն կարճ ժամանակ ետք, արդարութեան ասպետը հայերու դէմ իրագործուած եղեռնի մասին արժանահաւատ վկայութիւններով  հանդէս եկած է՝ փաստագրական ահռելի նիւթերով հագեցած իր գիրքերով ու յօդուածներով, որտեղ ան եղեռնը հասցէագրած է մարդկութեանը: Այդ բոլոր գիրքերն ու յօդուածները հրապարակուած են 1918-1922 թթ., երբ դեռ կը շարունակուէր ոճրագործութիւնը…

Այս ամենով հայութեան մեծ բարեկամն ու մարդասեր դիւանագետը կը ժխտէ թուրքական այն վարկածը, թէ հայերու տեղահանութիւնը պայմանաւորուած եղած է ռազմական անհրաժեշտութեամբ, եւ ապացոյցվէ, որ երիտթուրքական   պարագլուխներու գերխնդիրն էր հայ ազգի վերջնական ոչնչացումը իր բնօրրանին մէջ: Ան կը դատապարտէ նաեւ եւրոպական տերութիւններու սառնութիւնն ու անտարբերութիւնը ոչնչացող ազգի ճակատագրի հանդէպ: Անոր կարծիքով՝ տեղահանութեան գաղափարը  գերմանական էր…