Կը ներկայացնենք թուրք մտաւորական, ակտիվիստ, մարդու իրաւունքներու պաշտպան եւ պելկէ հրատարակչութեան հիմնադիր-տնօրեն Ռագըփ Զարաքօլուի յօդուածը.  

Տեմիր Սոնմեզի հետ առաջին անգամ հանդիպեցայ Անկարայի «Տոսթ» գրախանութին մէջ, որտեղ ան աշխատած էր երիտասարդ տարիքին:  Յետագային մեր ճանապարհները միշտ խաչուեցին Ժնեւ քաղաքի մէջ, որտեղ ան հաստատուած էր Անկարայէն ետք։

Ես կը հաճախէի Ժնեւի Ժողովրդական Տունը, որու նախագահն էր ան։

Հրանթ Տինքի հետ միասին մասնակցած ենք Ազգերու լիգային կայացած հանդիպմանը։ Անշուշտ, այդ չէր ըլլար առանց Տեմիրի։ Որոշ ժամանակ ան աշխատած է Ժնեւի արուեստի եւ պատմութեան թանգարանին մէջ։ Սակայն որոշ ժամանակ ետք անոր աշխատանքը դադարեց։ Պատճառը  Ժնեւ այցելած Պաղեստինի ներկայացուցչի հետ լուսանկարոիելն էր։ Այն ալ՝ թանգարանի աշխատակցի պաշտօնական կերպարանքով։

Այդ այն շրջանն էր, երբ Պաղեստինը նոր պաշտօնապէս ճանչցուած էր միջազգային ասպարեզին։ Ինչպէ՞ս կարող էր զսպուիլ խելահեղ ու խանդավառ Տեմիրը։ Ան իր տեսախցիկով սկսաւ նկարահանումներ կատարել փողոցները  եւ դարձաւ Ժնեւ քաղաքի լուսանկարիչը։

Ժնեւն աշխարհի ամենէ գեղեցիկ քաղաքներէն մէկն է։ Ժնեւի մէջ կը գտնուի Ազգերու լիգայի շէնքը, որը ստեղծուած էր Առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք։

Տեմիրի ցուցահանդէսներէն մէկը բացուած է Ժնեւի լիճի ափին՝ Ուիլսոնի տան մոտ։ Եւ Ժնեւի պատմութեան մէջ առաջին անգամ ցուցահանդէս մը յարձակման ենթարկուեցաւ։ Կը կարծէ՞ք խուլիգանութիւն միայն ֆուտբոլի ժամանակ կ՛ըլլայ։ 

Այդ տեղի կ՛ունենայ նաեւ քաղաքականութեան մէջ։ Այժմ շէնքը կը պատկանի ՄԱԿ-ին։ Կարելի է ըսել, որ Ժնեւը Եորքէն ետք ՄԱԿ-ի երկրորդ կենտրոնակայանն է։

Երբեմն Ժնեւի մէջ տեղի կ՛ունենան պարբերականներու ներկայացուցիչներու հանդիպումներ ՄԱԿ-ի շրջանակներուն։ Կը յիշեմ, որ Աքըն Պիրտալիի եւ Նազմի Գուրիի հետ միասին Մարտ աիմսը մասնակցած ենք հանդիպումներէն մէկին՝ որպէս Մարդու իրաւունքներու միջազգային ֆետերացիայի պատուիրակներ, որու կենտրոնը կը գտնուի  Փարիզի մէջ։ Ժողովուրդներու դեմոկրատական կուսակցութեան արտաքին կապերու պատասխանատու Նազմի Գուրն այժմ կը գտնուի բանտի մէջ: Այդ է պատճառը, որ շէնքի դիմացի հրապարակը տարածք դարձած է աշխարհի բոլոր մայրցամաքներու ժողովուրդներու համար՝ արտայայտուելու եւ բողոքելու կատարուած անարդարութիւններու դէմ։

Ահա Տեմիր Սոնմեզի ալբոմներէն մէկը, որը հրատարակուած է որպէս գիրք եւ  կ՛արտացոլէ այս տարածքին հաւաքուած մարդկանց դիմանկարները. Ժողովուրդներու լուսանկարիչ Սոնմեզի «Մերոնց պատմութիւնը» Halkların Fotoğrafçısı Sönmez’den ‘Bizimkilerin hikayesi’: Այս ցուցահանդէսի մասին Իսմայիլ Շիմշեքը հարցազրոյց ունեցած է անոր հետ:

Շուեյցարացի գիտնական Ժան Զիգլերն իր յօդուածի նախաբանին մէջ գրած է.«Տեմիր Սոնմեզի գիրքի իւրաքանչիւր լուսանկարի մէջ նոյն զգացմունքն է՝ յոյս»:

Գիրքի շապիկը քուրտ կնոջ դիմանկար է՝ աւանդական տարազով՝ պաստառը ձեռքին։

ՄԱԿ-ի շէնքի դիմաց բացուած ցուցահանդէսին տեղ  գրաւած է նաեւ 2013 թուականի Հունիսի 16-ին Կոստանդնուպոլիսի Թաքսիմի Գեզի զբօսայգիի բողոքի ցոյցերու ժամանակ ծանր վիրաւորուած, յետագային մահացած 15-ամեայ Պերքին Էլվանի լուսանկարը, ով բոլորովին պատահաբար գտնուած է  այդ տարածքը։ Պաշտօնապէս հրահանգուած էր հեռացնել նկարը, սակայն  պահանջը մերժուած էր:

Տեմիր Սոնմեզը չէր կարող չլուսանկարել Իրաքի մէջ ձեւաւորուած քրտական վարչակազմի տարածքին մէջ սկսած նոր կեանքը։ Անոր հետ կապուած էր անոր ցուցահանդէսներէն մէկը։ Իսկ անոր վերջին ալբոմը Արցախեան երկրորդ պատերազմին ապրած մարդկային ողբերգութեան մասին է։ Այն երկլեզու է՝ անգլերէն եւ ֆրանսերէն: Տեմիրը անձնուրաց կերպով կ՛աշխատէր որպէս պատերազմի թղթակից։ Յուսով եմ, որ տարածաշրջանը չի վերածուիր Կովկասեան ՝՝Վիետնամի՝՝։ Ալբոմի ամենէ ուշագրաւ պատկերներէն է եզտի զինուորի հուղարկաւորութեան ժամանակ ողբացող կանանց լուսանկարը: «Ես կը զգայի այն ցաւը, որուն սովոր էի քրտական հողի վրայ, բայց այս անգամ՝ մէկ այլ աշխարհագրութեան մէջ…»,- կ՛ըսէ Տեմիր Սոնմեզը եւ կը շարունակէ.«Երեւանի մէջ լոյս տեսնող Dengê Êzidî թերթի թղթակից անդամ եւ «Սինջարի եզտիներու ազգային միութեան» նախագահ Պորիս Մուրազի հետ զրոյցի ծամանակ ան այսպէս ըսաւ. «Չնայած 1915 թուականը յայտնի է միայն որպէս հայերու դէմ իրականացուած ցեղասպանութիւն, մենք՝ եզտիներս, նոյնպէս այդ ցեղասպանութեան մեծ զոհերէն մէկն ենք … Իմ ընտանիքը փախած է Կարսի Քոնդուրակ գիւղէն 1915 թուականին»։

Ուրախ եմ, որ դուք եւ ձեր տեսախցիկը կաք, Տեմիր Սոնմեզ:

Ռագըփ Զարաքօլու