Կը ներկայացնենք Արեւմտեան Հայաստանի մէջ  կրթական-հասարակական կեանքի վերաբերեալ որոշ տեղեկութիւններ։  19-րդ դարի կէսին սկսած Մարաշի հայոց կրթական-հասարակական կեանքը զգալի առաջընթաց ապրեցաւ։ Զգալիօրէն կը փոխուի մարաշահայերու տնտեսական կեանքը, որոշ արտօնութիւններ, փոփոխութիւններ կը կատարուին նաեւ ընկերային կեանքին: Մարաշի հայութիւնը, թէ եւ դանդաղօրէն, կը սկսի աւելի հետաքրքրութիւն ցուցաբերել ուսման եւ կրթութեան հանդէպ։

Ս.Սարգիս եկեղեցիին կից կը բացուի բարձրագոյն կրթարան՝ «Ճեմարան» անունով։ Առաջնահերթ խնդիր էր ժողովուրդի լուսաւորութիւնը: Կը հիմնուին գրադարաններ, բանաւոր խօսքի, քարոզներու միջոցով ժողովուրդի միտքը լուսաւորելու նպատակով կը կազմակերպուին լսարաններ, իր առաջին քայլերը կը կատարուի թատրոնը, ուսումնական ծրագրերուն մէջ կ՛ընդգրկուին երաժշտութիւն, երգեցողութիւն, կը կազմուին երգչախումբեր։

Ուշագրաւ փաստ է, որ Մարաշի հայերու կրթանուէր կազմակերպութիւնները հիմնականը երիտասարդական նախաձեռնութեան արդիւնք էին։  Սակայն օսմանեան կառավարութիւնը այնքան հաշտ աչքով չի նայիր երիտասարդական կամ որեւէ այլ խմբաւորման՝ անկախ նպատակէն: Մասնաւորապէս 1890-ականներու կէսերուն՝ ազգային ճնշման ուժեղացման տարիներուն, անպակաս էր հալածանքներն ու ձերբակալութիւնները: Այդ է պատճառը, որ մարաշահայ կրթական բոլոր ձեռնարկները մեծամասնութիւնը կը վերաբերուին 1880-1895 ժամանակաշրջանին: