Արաբներու եւ հայերու յարաբերութիւնը հայերու դէմ իրականացուող ցեղասպանութիւնն ուսումնասիրող աշխատութիւններուն քիչ ուսումնասիրուած նիւթերէն է։ Էմրէ Ջան Դաղլը օղլուն, ով Սթենֆորդի համալսարանի պատմութեան ամբիոնի ասպիրանտ է, իր «Արաբների 1915 թուականը» գիրքով կը միաւորէ այս ոլորտի ակադեմիական ուսումնասիրութիւնները։ Այս կերպ Տաղլը օղլուն անդրադառցած է արաբներու եւ  հայերու յարաբերութիւններուն 1915 թուականին եւ անկէ ետք: Էմրէ Ջան Տաղլը օղլուի հետ զրուցած ենք հայերու հետ արաբներու յարաբերութեան եւ «Արաբների 1915 թուականը» գիրքի մասին։

Վերջին տարիներուն աւելցած են քրտերու վերաբերեալ ուսումնասիրութիւնները՝ ինչպէս հայերու դէմ կատարուած ցեղասպանութեան բանավէճերուն, նոյնպէս գրականութեան մեջ։ Բայց արաբական հարցը միշտ ետ մնացած է։ Ինչո՞վ կը պայմանաւորուիք այս ոլորտին լրացնել առկայ բացը։

Իրականութեան գիրքն ստեղուած է այդ դատարկ զգացումէն։ 2014-ին, երբ «Ակօս»-ի մէջ կ՛աշխատէի, պատահաբար հանդիպեցայ Ֆաիզ ալ-Ղուսեյնի՝ ցեղասպանութեան մասին վկայութիւններուն։ Ինչպէս ես նկատեցի, այդ ցեղասպանութեան մասին առաջին պատմութիւնն էր, որը գրուած էր մահմետականի կողմէ: Բայց երբ ես փորձեցի  ուսումնասիրել  որպէս բեդուին ազնվական ներկայացուած Ֆաիզին եւ անոր աշխատանքը, շատ բան չի գտայ: Այս նիւթի վրայ  աշխատողները հղումներ  կատարած են Ֆաիզի պատմածին, սակայն քիչ ուշադրութիւն դարձուցած են այն հանգամանքին, թէ ինչո՞ւ գրած է նման նիւթ, որպէս մուսուլման արաբ:

Ձեր կարծիքով ինչո՞ւ չի դիտարկուիր այդ հանգամանքը

Կը կարծեմ, որ այդ հիմնականը պայմանաւորուած է գրականութեան սահմանափակ հայացքով` ցեղասպանութեան դերակատարներու, վայրերու եւ ժամանակի տեսակէտէն: Գրականութիւնը հիմնականը կենտրոնացած է Արեւմտեան Հայաստանի վրայ՝ այն աշխարհագրութեան, որտեղ հիմնականը ապրած են հայերը, եւ աւելին՝ հիմնականը Ստամբուլի մէջ կայացուած որոշումներու գործընթացի վրայ, իսկ ցեղասպանութիւնը կը դիտարկէ որպէս որոշակի ժամանակահատուածի մէջ տեղի ունեցած իրադարձութիւն։  Այդ ցեղասպանութիւնը կը վերածէ այնպիսի հարցի, ըստ որու՝ այն ընդհանուր առմամբ տեղի  ունեցած է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ՝ հայերու եւ  Անատոլիայի մահմետականներու միջեւ։ Այս տեսակէտը յետցեղասպանական գործընթացը կը դիտարկէ որպէս միայն Թուրքիային վերաբերող հարց։ Մինչդեռ,  հայերու նկատմամբ իրականացուած ցեղասպանութիւնը խնդիր մըն է, որն ազդած է Մերձաւոր Արեւելքի ճակատագիրի վրայ։

Արաբութիւն, քրտութիւն եւ հայութիւն հասկացութիւնները համաշխարհային պատերազմի գործընթացին «վերակառուցուեցան»:

Բուրչին Գերչեքն իր «Ընդդէմ հոսանքի» գիրքին մէջ ըսած է, որ քրտերու գործոնը, ովքեր փորձած են պաշտպանել քրիստոնեաներուն տարածաշրջանին, հաւասար էր ովկիանոսին մէկ կաթիլ ջուրի՝ համեմատած ճնշող մեծամասնութեան հետ, ովքեր մասնակցեցան, աջակցեցան եւ կոտորածներուն լուռ մնաց: Ան նաեւ ընդգծած է, որ եթէ նոյնիսկ այս հատուածը ըլլար «էական փոքրամասնութիւն», ապա արդիւնքը կարող էր բոլորովին ուրիշ ըլլար։ Ի՞նչ էր իրավիճակը արաբ հասարակութեան մեծամասնութեան համար:

Իրականութեան այս հարցի պատասխանը բաւականին դժուար է։ Նոյնիսկ գիրքին մէջ տեղադրուած յօդուածները հստակ պատասխան չունին։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ինտենսիվ բռնութիւնը եւ անոր յաջորդած ժողովրդագրական փոփոխութիւնը ինչպէս կործանարար, այնպէս ալ կառուցողական գործընթաց եղան Մերձաւոր Արեւելքի համար: Որովհետեւ, ինչպէս հասկցանք, արաբութիւնը, քրտականութիւնը կամ հայկականութիւնը, ընդհանուր առմամբ վերակառուցուեցան այս բռնի գործընթացի ժամանակ եւ անկէ ետք: Այդ պատճառով, ես կը  կարծեմ, որ աւելի կարեւոր է դիտարկել կրոնական եւ դասակարգային դիրքորոշումը, ինչպէս նաեւ տարածաշրջանի եւ ժամանակի գործոնը: Այս համատեքստին մէջ կարելի է ենթադրել, որ Անատոլիայի եւ Սուրիա-Իրաք-Լիբանանի արաբները  եւ քոչուոր բեդուին ցեղերու ու օսմանցիներու դէմ ապստամբած շերիֆիան շարժումի արաբները ունեցած են իրար շատ տարբեր եւ փոփոխական դիրքորոշումներ։

«Հայերէն պատմութեան գիրքերուն մէջ իշխած է արաբներու հանդէպ երախտագիտութիւնը»

Բայց հայերէն բացատրութիւններուն հիմնականը կ՛երեւի արաբական հասարակութեան պաշտպանութիւնը, յատկապէս՝ Վերժինէ Սուազլեանի «Հայոց ցեղասպանութիւն» գիրքին մէջ։ Եղած են դէպքեր, երբ բեդուինները հայ երեխաներուն պաշտպանելու համար անոնց դարձուցած են անճանաչելի՝ կտրելով անոնց մազերը, դեմքին դաջուածք: Իրականութեան  մէկ անգամ եւս կ՛ուզեմ յիշեցնել վերոնշեալ բռնութեան գործընթացին դերերու փոփոխականութիւնը  եւ առհասարակ պատմագրութեան մէջ արաբներուն որպէս փրկիչ ներկայացնելու միտումը։ Արաբերէն պատմութեան գիրքերը հաճախ կը ներկայացնեն հայերուն որպէս համախմբուած փոքրամասնութիւն, որը մեծ ներդրում ունեցած է իրենց երկրի համար: Հայերը կը դիտուին որպէս  ժամանակակից աշխարհի ճարտարապետներ կամ արեւմտեան քաղաքակրթութեան իսկական ներկայացուցիչներ:  Ի հարկէ, կը տեսնենք 19-րդ դարի վերջը տիրող ռասիզմի հետքերը։ Արաբ մտաւորականներէն ոմանք որպէս գործիք օգտագործելով հայերու դէմ իրագործուած ցեղասպանութիւնը՝ կ՛ընդգծեն, որ թուրքերն աւելի ցած են ռասայական հիերարխիայի մէջ եւ  իրենք են իսլամի գլխաւոր ներկայացուցիչները: Անոնք կը փորձեն կոծկել որոշ արաբներու ներգրաւուածութիւնը յանցագործութեան մէջ՝ փորձելով ընդգծել, որ այս բռնութեան պատճառը թուրքականութենէն բխող բարբարոսութիւնն է։ Իսկ հայոց պատմութեան գիրքերուն մէջ ցեղասպանութեան ժամանակ եւ անկէ ետք ցուցաբերած պաշտպանողական վերաբերմունքի համար արաբներու հանդէպ երախտագիտութիւն  կ՛արտացոլէ:

Բայց միշտ չէ, որ այսպէս  եղած , չէ՞

Գիրքին մէջ տեղ գտած Վիկտորիա Աբրահամեանի յօդուածէն կը տեղեկանանք, որ երբ  Սուրիան կը կառուցուէր մանդատի ներքոյ, փոխադարձ յարաբերութիւններն այնքան ալ վարդագոյն չեն եղած է։ Այդ կը վերաբերուի նաեւ պատերազմի ժամանակաշրջանին։

Գիրքին մէջ ներառուած է նաեւ յանցակից արաբներու փաստը

Անշուշտ, հայ կանանց առուանգման եւ բռնազաւթման, հայ երեխաներու ստրկութեան, ճանապարհներուն եւ մահուան ճամբարներուն մէջ քարաւաններու վրայ յարձակման ու սապննութիւններու համար պատասխանատուութիւն կը կրեն նաեւ այն խումբերը, որոնց մենք արաբ  կ՛անուանենք:

Բայց միւս կողմէ մենք կը տեսնենք, որ Շարիֆ Հուսեյնը ցեղասպանութիւնն օգտագործեց՝ վարկաբեկելու  թուրքերու ձեռքը յայտնուած խալիֆայութիւնը եւ բացայայտելու, որ ինքն է խալիֆայութեան իրական տերը։ 1917 թուականին Շարիֆ Հուսեյնը բոլոր մահմետականներուն կոչ ուղղեց պաշտպանել հայերուն այնպէս, կարծես անոնք իրենցն են։ Անկէ ետք, ինչպէս Մարգարեանն մանրամասնած է գիրքին մէջ, կը տեսնենք Սուրիայի մէջ կարճ ժամանակով Արաբական թագաւորութիւն հռչակած Էմին Ֆեյսալի դրական քաղաքականութիւնը հայերու նկատմամբ։ Հետեւաբար, ճիշդ չէ որակել արաբներու դիրքորոշումը դրական կամ բացասական:

Ի՞նչը կը ներկայացնէ իրենից 1915-ի քրտերու եւ արաբներու պահուածքը, որոնց Համիտ Պոզարսլանն իր յօդուածին մէջ ներկայացուցած է որպէս երկու խումբերուն, որոնք անըդունելի եղած են իթթիհատական Միութիւն եւ Առաջադիմութիւն գաղափարի կողմէ

Ընդհանուր առմամբ, նայելով այս խմբաւորումներու յարաբերութիւններուն, այդ յարաբերութիւններէն առաջացած մրցակցութիւններուն, կը հասկնանք անոնց տարբերութիւնը: Քրտերն ու հայերը բաւական երկար ժամանակ կիսած են նոյն տարածքը  եւ կը կրեն այստեղ ձեւաւորուած սոցիալական, քաղաքական, կրոնական, էթնիկական եւ տնտեսական բեռը։ Անով  ձեւաւորուած են այդ խումբերու քաղաքական տեսակէտները։ Այս առումով, կը կարծեմ, որ հայ-քրտական յարաբերութիւններիուհարցը դեռեւս լի է ենթադրութիւններով եւ կը կարծեմ, որ մենք դեռ շատ բան ունինք իմանալու։ Անատոլիայի արաբներու ինքնութեան կառուցումը, որոնք այս յարաբերութիւններուն մէջ մաս կը կազմեն, հիմնականը հիմնուած է կրոնական պատկանելութեան վրայ, բացառութեամբ 1930-ականներու վերջը Անթաքիայի խնդիրի պարագային: Արաբութիւնը որպէս ինքնութիւն չափազանց քիչ կը մղուի առաջին տարբերակ: Ուստի արաբներու եւ հայերու յարաբերութիւնները ձեւաւորուած են տարբեր կէտերով։ Իսկ անոնց հիմնական զանգուածային շփումները ձեւավորուած են ցեղասպանութեան ժամանակ եւ անկէ ետք։ Մենք այդ կը տեսնենք  նաեւ տեղահանութեան պատմութիւններուն մէջ, որոնք աւելցուցած է Սամուել Դոլբին իր յօդուածին մէջ: Արեւմտեան Հայաստանէն  Սուրիա տեղահանուած հայերն անապատը կը համարէին անյայտ վայր մը, իսկ այնտեղ ապրող մարդկանց՝ բոլորովին անյայտ տեսակի մարդիկ, որոնց նախկին ժամանակ երբեք չեն հանդիպած: Այստեղ՝ այսօրուայ Սուրիայի եւ Իրաքի սահմաններուն գտնուող համակենտրոնացման ճամբարները, մեծ ջարդեր  կ՛իրականացուին տարածաշրջանի բեդուին ցեղերու կողմէ։ Այնուամենայնիւ, ինչպէս կը բացայայտէ Դոլբին, անապատը եւ այնտեղ տիրող ապրելակերպը փրկութեան հնարաւորութիւն  կուտայ հայերուն։

Փակուած էջ

Գիրքին մէջ կը խօսուի նաեւ արաբներու եւ հայերու յարաբերութիւնը յատկապէս Հալէպի մէջ։ Թէ եւ առաջին շրջանին մէջ եղան բռնի ամուսնութիւններ եւ բռնաբարութիւններ, այնուհետեւ՝ 1919-ին հայերուն թիրախաւորած կոտորածը եւ մինչ օրս շարունակուող «Մի կտոր հայ» նուաստացուցիչ արտայայտութիւնը, այդուհանդերձ  հայերը համարուեցան ամենէ մոտ փոքրամասնութիւնը՝ համեմատած միւս համայնքներուն:

Մերձաւոր Արեւելքի յայտնի պատմաբաններէն Ուսամա Մաքդիսին իր ելոյթներէն մէկի ժամանակ ըսած է, որ մերձաւոր արեւելեան պատմագրութիւնը համառօրէն կը խուսափի բռնութիւն որակել ազգային փոքրամասնութիւններու  նկատմամբ կատարուածը։ Բացի  հայերու դէմ կատարուած ցեղասպանութենէն, 1933-ի ասորիներու դէմ իրագործուած Սիմելէի կոտորածը  կամ 1941 թուականին Իրաքի  Պաղտատ քաղաքին մէջ տեղի ունեցած Ֆարհուդը, որու ժամանակ գրեթէ «մաքրեցին» հրեայ բնակչութենէն այդ մեծ քաղաքը, նոյնպէս քիչ ուսումնասիրուած եւ անյայտ իրադարձութիւններէն են: 

Անոնց համեմատ  Հալէպի կոտորածը, որու ժամանակ արաբները 1919 թուականի Փետրուարի 28-ին յարձակուեցան հայերու վրայ՝ պատճառելով մարդկային լուրջ կորուստներ, աւելի փոքր մասշտաբի ջարդ էր, եւ զարմանալի կ՛ըլլար, եթէ այն յայտնուէր առաջին տարբերակ։ Ամենայն դէպս, տասնեակ հայերու սպաննութենէն ետք այս բռնութեան հեղինակները խստագոյնս պատժուեցան, եւ 35 մարդ մահապատիժի ենթարկուեցաւ։ Մէկ կողմէն այս ջարդը իրադարձութիւն մըն էր, որու մեղաւորները պատժուած են, իշխող տերութիւններու կողմէ հաւանութիւն չեն ստացած եւ որոշ չափով փոխ հատուցող քայլեր ձեռնարկուած են։ Երբ կը համեմատենք նման օրինակներու հետ, միգուցէ այդ ինչ-որ իմաստով «փակուած էջ» է։

Հետաքրքիր կէտերէն մէկն այն փաստն է, որ թէ եւ Հոյբունը (1927 թուականի Հոկտեմբերի 5-ին Լիբանանի մէջ հիմնադրուած քրտական ազգայնական կազմակերպութիւն) առաջացուցած է որպէս քուրտ-հայկական յարաբերութիւն, արաբ-հայկական դաշինքը շատ աւելի վաղ եւ գուցէ շատ աւելի զօրաւոր էր: 

Իրականութեան, կը կարծեմ, դաշինքային այս նախաձեռնութիւնները այն միջոցներէն են, որոնց շնորհիւ գիրքը դուռ  կը բանայ  ապագայ ուսումնասիրութիւններու համար: Օրինակ, 1913 թուականին Փարիզի մէջ գումարուած առաջին արաբական կոնգրեսին արաբ բարեփոխիչները, ովքեր կը ձգտէին վերափոխել վարչական կառուցուածքը Օսմանեան կայսրութեան մէջ, համագումարի եզրափակիչ հռչակագիրին մէջ յայտարարեցին, որ իրենք համերաշխ են հայութեան ապակենտրոնացման պահանջներու հետ: Շուլէ Ճանի յօդուածին մէջ կը տեսնենք, որ նման քաղաքական դաշինքներ կը հաստատուին նաեւ տեղական մակարդակին։ Ըստ Ճանի՝ հնչակեաններուն կարեւոր առաջնորդներէն Աղասին իր յուշերուն մէջ գրած է, որ որոշ արաբ ալեւիներ ոչ միայն Անթաքիայի մէջ աջակցած են  կազմակերպութեանը, այլեւ անդամագրուած են։ Մենք տեսած ենք, որ Սամանդաղի արաբ ալեւիները նիւթատեխնիկական աջակցութիւն ցուցաբերած են յայտնի Մուսա լեռի հայերու դիմադրութեանը 1915 թուականին։

Գիրքին մէջ տեղ գտած էվնաեւ կարեւոր բեկումնային կէտեր արաբ ազգայնականներու եւ հայերու միջեւ լարուածութեան վերաբերեալ: Օրինակ՝ «Իւրաքանչիւր սուրիացի պէտք է գիտնայ, որ եթէ շարունակուի հանդուրժել հայերու սպառնալի ներկայութիւնը, ապա Սուրիան եւ Լիբանանն այսուհետ կը կոչուին «Հայաստան»։

Ուրիշ ի՞նչ արտայայտութիւններ շրջանառուած են ազգայնական սուրիացիներու շրջանին, որոնց բնակչութեան զգալի մասը փախստականներ եղած են։

Ինչպէս գիրքին մէջ տեղադրուած յօդուածին մէջ նշած է Վիկտորիա Աբրահամեանը, 1919 թուականէն ետք Սուրիոյ մէջ հաստատուած ֆրանսիական մանդատային ռեժիմը մեծ ազդեցութիւն ունեցած է արաբներու եւ հայերու միջեւ ազգային ինքնութեան փոխադարձ կառուցելու վրայ։ Այս համատեքստին մէջ,  արաբական ազգայնականութեան համար փախստականներու աճող ատելութեան գործին իր բաժինն ունի այն փաստը, որ դաշնակցականները փորձած են Սուրիոյ հայերու ճակատագիրն ամբողջութեամբ կապել ֆրանսիական մանդատի հետ։ Սուրիոյ մէջ Ֆրանսիական մանդատը եւ Ազգերու լիգան երկրի մէջ իրենց  առաքելութիւնը օրինականացնելու եւ իրենց վստահելի եւ հաւատարիմ բնակչութեան խումբ ստեղծելու համար օգտագործած են հայերուն՝ ժողովրդագրական եւ քաղաքական առումով: Խորհրդարանը, որպէսզի կազմուած ըլլայ հնարաւորինս շատ ֆրանսամետներէն, հայերուն ընտրելու եւ ընտրուելու իրաւունք տուած են, որոշած է նոր հայ փախստականներուն վերաբնակեցնել եւ վերջապէս հայերուն քաղաքացիութիւն  տալ։ Ի հակադրութիւն՝ արաբ ազգայնականները կը զարգացնեն դիսկուրս, որը շատ նման է ներկայիս հակասուրիական փախստականներու հռետորաբանութեան: Ըստ այդմ, ստեղծուած է կարծիք, որ հայերը հիւրեր են եւ կը շահագործեն ռեսուրսները, եւ վերջապէս՝ Սուրիոյ տարածքին կը ստեղծուի անկախ Հայաստան:

Այս պառակտիչ հռետորաբանությունը հասնում է վտանգավոր մակարդակի, և այն հերյուրանքները, որ հայերը ֆրանսամետ են և 1925 թվականին իբր մասնակցել են Սիրիայում հակաֆրանսիական ապստամբությունը ճնշելու գործողություններին, հող նախապատրաստեցին Դամասկոսում փախստականների ճամբար վրա հարձակման համար, որի հետևանքով սպանվեց մոտ 50 հայ։  Մինչդեռ, Աբրահամյանի հոդվածից տեղեկանում ենք, որ, ինչպես միշտ, փաստերը չեն համընկնում փախստականների դեմ ուղղված այս խոսակցություններին։ Իրականում ֆրանսիական ուժերում հայերի թիվը բավականին քիչ էր, իսկ հայերի մի զգալի մասը աջակցում էր ապստամբությանը։

Զգալի է անտարբերութիւնը ոչ միայն արաբ հասարակութեան, այլեւ արաբերէն աշխատութիւններու եւ սկզբնական աղբիւրներու նկատմամբ։ Ի՞նչի հիան վրայ պայմանաւորուած է․

Փաստօրէն, Թուրքիոյ մէջ անոր ամենամեծ եւ գործնական պատճառը շատ քիչ թիւով արաբագետ  հետազոտողներն են: Բայց նոյնիսկ երբ դուրս կուգանք այս գործնական պատճառէն, երբ կը նայինք մերձաւոր արեւելեան պատմաբաններուն ընդհանրապէս, կը տեսնենք, որ կարեւոր խոչընդոտ էր հայերու դէմ իրագործուած ցեղասպանութեան քաղաքական բնոյթը: Շատ կարեւոր ժամանակաշրջանին ցեղասպանութիւնը չի կարողացաւ կարեւոր տեղ գրաւել Մերձաւոր Արեւելքի պատմութեան վերաբերող գիրքերուն մէջ։ Այնուամենայնիւ, վերջին աշխատութիւնները ցոյց  կուտան, որ ցեղասպանութիւնն այժմ կը դիտարկուի աւելի ընդհանուր տեսանկիւնէն, եւ արաբական աղբիւրներն կ՛օգտագործուին այս իմաստով:

Գիրքին մէջ աւելցած շատ կարեւոր սկզբնաղբիւրներ առաջին անգամ թարգմանուած են թուրքերէն։ Աւելին, հետաքրքիր հարցերէն մէկն այն է, որ 1915 թուականը ցոյց  կուտայ, որ կայսրութեան միւս տարրերն իրենց կործանման վտանգի տակ կ՛զգան: Օրինակ՝ Ֆինանսներու փոխնախարար Հասան Ֆեհմի պեյը ցոյց տուաւ հայերու տեղահանութիւնը, որը պատճառ դարձաւ պոնտոսի յոյներուն՝ դիմադրելու Անկարայի ուժերու դէմ։ Ի՞նչ բեկում  կ՛առաջացնէ 1915 թուականը արաբ հասարակութեան համար

Օսմանեան կայսրութեան դէմ արաբական ապստամբութիւն կազմակերպած 

Շարիֆ Հուսեյնի որդին՝ Ֆայսալը, Ճեմալ փաշային ուղղուած նամակին մէջ նշած է, որ արաբներն այժմ կը վախնան թուրքերէն՝ արաբներու նկատմամբ իրենց կոշտ քաղաքականութեան պատճառով եւ բացայայտ  կ՛ըսէ. «Ես չեմ ուզեր, որ իմ ազգի ճակատագիրը նմանի հայերու ճակատագրին»:  

Ընդհանրապէս, մենք պարզ կը տեսնենք, որ արաբ մտաւորականներէն շատերը զգացեր են նոյն վախը, ինչ Ֆայսալը: Ինչպէս ցոյց  կուտայ Նորա Արիսեանը գիրքի իր յօդուածին մէջ, ոչ միայն Ֆայսալը, այլեւ արաբ շատ նշանաւոր մարդիկ այս համեմատութիւնն կը կատարեն: Օրինակ՝ յայտնի գրող Խալիլ Ճպրանը իր նամակին մէջ նշած է, որ այն, ինչ կատարուած է հայերու հետ, եղած է Սուրիոյ մէջ, եւ, որ  հայերը սպաննուած են սրով, իսկ լիբանանցիները՝ սովի պատճառով։ Անշուշտ, արաբներու ու հայերու նկատմամբ վարուող ընդհանուր քաղաքականութեան որակական նմանութիւնները այդ վախը առաջացուցած են։ Եթէ պատերազմի ժամանակ ձերբակալուած հայ մտաւորականները աքսորի ճանապարհին սպաննութիւններու զոհ դարձան, ապա Ճեմալ փաշայի կողմէ դատուած արաբ բարեփոխիչները կախաղան բարձրացուեցան Դամասկոսի եւ Պեյրութի հրապարակներուն մէջ։ Եթէ հարիւր հազարաւոր հայեր ստիպողաբար արտաքսուեցան կայսրութեան հարաւային շրջաններ, ապա որեւէ քաղաքական ազդեցութիւն եւ գործունէութիւն չունեցող հինգ հազար արաբ ընտանիք քաղաքական նկատառումներով աքսորուեցան Անատոլիայի (Արեւմտեան Հայաստան) գաւառները։ Տեղահանութիւնը հայերու համար կը նշանակէր զինուորական ծառայութեան պատրուակով տղամարդկանց գերի կը վերցնէին եւ սպանդ, իսկ Սուրիոյ եւ Լիբանանի արաբներու համար՝ կանխամտածուած սովամահութիւն, սարսափելի աղքատութիւն եւ մորեխների գրոհ:

Սակայն պէտք է նշել, որ այդ ոչ բոլոր արաբ մտաւորականներու համար կը նշանակէր օսմանեան միֆի ոչնչացում։ Ինչպէս կը տեսնենք Պրոֆեսոր եւ Մարդու իրաւունքներու հետազոտութիւններու հիմնադիր տնօրէն Ուոթենփոյի ներկայացուցած նիւթին՝ արաբ պատմաբաններու կամ որոշ արաբ ազգայնականներու մոտ, ովքեր գլխաւորած են Ֆրանսիայի դէմ հակաիմպերիալիստական ​​պայքարը, Օսմանեան կայսրութիւնը թուրք-արաբական կայսրութեան վերածելու համոզմունքը պատերազմէն ետք չի մարեց: Մեզ յայտնի է նաեւ, որ անոնք նոյնիսկ  քաղաքական տեսլական ունեցած են համագործակցելու Մուսթաֆա Քեմալի Թուրքիայի հետ։

Այս համատեքստին մէջ ուշագրաւ է թուրք եւ արաբ ազգայնականներու համերաշխութիւնը Ազգային պայքարի ընթացքին եւ Թուրքիայի քաղաքական ազդեցութիւնը մանդատային Սուրիայի , յատկապէս՝ Հալէպի մէջ:

Սերտար Քորուճու