Ինչպէս յայտնի է, Արեւմտեան Հայաստանը հին ժողովուրդներու եւ քաղաքակրթութիւններու երկիր է: Հայերը, որպէս բնիկ ազգ, այս հողերու էական տարրերն են։ Բոլոր ժողովուրդները անջնջելի հետքեր ձգած են այս հողերու վրայ, չնայած բոլոր աւիրածութիւններուն: 20-րդ դարի սկիզբն Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին մէկ ազգի վրայ հիմնուած նոր ազգ կառուցելու փորձը շատ ցաւօտ ու արիւնալի էր։ Այդ ծրագիրը անդրադառցած է նաեւ մշակութային եւ կրօնական կառոյցներու վրայ։

Մշակութային եւ կրօնական արժէքներու ոչնչացումէն ամենաշատը տուժած են հայերը։ Հայկական եկեղեցիները, մատուռները, վանքերը եւ գերեզմանատուները աւիրուած են, եւ դեռ կը շարունակուին աւիրել։ Բացառութեամբ Կոստանդնուպոլիսի, Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին այսօր շատ քիչ հայկական պատմամշակութային արժէքներ կանգուն մնացած են, եւ անոնք պահպանուած են միայն տարբեր նպատակներու համար՝ որպէս  ախոռ, գոմ եւ այլն։

Եթէ ​​ուշադիր ըլլանք, կը տեսնենք, որ ջնջուած հետքերը հիմնականը կրօնական պաշտամունքի կառոյցներ են։ Օսմանեան կայսրութեան մնացորդի՝ Թուրքիայի Հանրապետութեան փորձէն շատ լաւ գիտենք, որ կրօնի ոչնչացման գործընթացին կը յաջորդէ հասարակութեան լեզուի ոչնչացումը։ Այդ իպատճառով բոլոր սրբութիւնները, որոնք դուրս են պետութեան կրօնական ըմբռնումէն, ենթակայ են ոչնչացման։ Այդ կը վերաբերուի ինչպէս քրիստոնէական սրբութեանը, նոյնպէս Ալեւիներուն, Եզտիներուն եւ այլ  հաւատամքներուն:

Եթէ պետութիւնը պաշտօնապէս կը տարրալուծէ ​​ժողովուրդներուն իր պարտադրած հաւատքի մէջ, ապա նաեւ կը ոչնչացնէ այդ ազգերու հաւատքի կենտրոնները։ Այս ընկալումը եղած է  նաեւ պետութեան  չգրուած քաղաքականութեան հիմքին։

Չնայած այս դժուարութիւններուն, Արեւմտեան Հայաստանի հայերը եւ հնագոյն ժողովուրդները,  կարծես զգալով  այսօրուայ իրադարձութիւնները, ժամանակին այնպիսի անջնջելի հետք ձգած են եւ այնպիսի դժուարամատչելի վայրերուն մէջ կառուցած են իրենց մշակութային կառոյցները, որ եթէ հրաշքով օր մը յայտնուին, վստահաբար կ՛ըսեն, որ ժամանակին իրենք  ապրած են այստեղ։

Արեւմտեան Հայաստանի տարբեր շրջաններու անտառներուն մէջ, կը գտնուի հոյակապ յուշարձանախումբ, որը բաղկացած է մի քանի ժայռափոր  ֆիգուրներէ՝ տեղակայուած իրար զուգահեռ եւ նոյն ուղղութեամբ։ 

Անոնցմէ  յատկապէս մէկը բարձր, սրագագաթ կոթող է, որն կառուցուած է հսկայական ժայռի գագաթը զգուշօրէն սրբատաշելով: Յուշարձանի մէջտեղ հսկայական խաչ մը կայ եւ այս խաչի երկու թեւերու վրայ՝ չորս փոքր խաչեր։ Ժայռի ետեւի մասն փորած աստիճաններով կարելի է բարձրանալ։ Յուշարձանի՝ զգայուն   վայրի մէջ գտնուելու պատճառով անոր շրջակայքը մանրակրկիտ չէ ուսումնասիրուած։ Արեւմտեան կողմը կայ եւս  փոքրիկ յուշարձան մը, որը նման է մեծ յուշարձանին եւ տեղադրուած է նոյն ուղղութեամբ։ Տեղացիները ովքեր այդ աշխարհագրութեան մէջ  տեղեակ են հայկական խաչքարերէն, մինչեւ այսօր այդ յուշարձանները կը կոչեն «Խաչքար»։