18-րդ դարի երկրորդ կէսէն Փանահ խանի եւ անոր յաջորդողներու վարած քաղաքականութեան արդիւնքին Շուշիի մէջ արհեստականօրէն աւելցած է մահմետականներու՝ թուրքական եւ քրտական ցեղերու թիւը։ 1823 թուականին Ռուսական կայսրութեան կողմէ անցկացուած մարդահամարի տուեալներով քաղաքին մէջ կը բնակուէր 8290 մարդ, որմէ 3350-ը՝ հայեր (40,3%), թաթարներ՝ 4670 (56,2%), քրտեր՝ 270 (3,5%)։

Սակայն 19-րդ դարի երկրորդ կէսին Շուշիի ժողովրդագրական իրավիճակը սկսաւ վերականգնուիլ։ 1886 թուականին Ռուսաստանի իշխանութիւնները բնակչութեան աւելի մանրամասն մարդահամար անցկացուցած են, ըստ որուն հայերն արդեն մեծամասնութիւն կը կազմեն՝ 56,6% (15100), թաթարները՝ 43,3% (11000)։ 1897 թուականին, երբ իրականացաւ առաջին համառուսաստանեան մարդահամարը, պատկերը գրեթէ անփոփոխ մնաց՝ քաղաքն ունէր 25800 բնակիչ, որմէ 55,8%-ը հայեր եղած են։ [Գ. Սարգսեան, Արցախի ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ 100 ՏԱՐՈՒԱՅ ԸՆԹԱՑՔԻՆ (1823-1923) 1 (Էթնո-ժողովրդագրական ուսումնասիրութիւն)]:

Այս յարաբերակցութիւնը, չնչին փոփոխութիւններով, պահպանուեցաւ մինչեւ 1920 թուականի Մարտը, երբ ատրպէյճանական զօրքերը Մեծ Բրիտանիայի օգնութեամբ Արցախի գեներալ-նահանգապետ նշանակուած Խոսրով բեկ Սուլթանովի հրամանատարութեամբ այրեցին Շուշիի հայկական թաղամասը եւ կազմակերպեցին հայկական ջարդ։ Տարբեր հաշուարկներով ջարդերու ու հրդեհներու զոհ դարձած է 6-10 հազար հայ, մնացածը փախած են քաղաքէն։ 1921թ.-ին Շուշիի մէջ մնաց 9200 մարդ, որմէ միայն 290-ը հայեր, թուրքական ցեղասպանական քաղաքականութիւնը, որը կը շարունակուէր Ատրպէյճանի կողմէ, հանգեցուց անոր, որ քաղաքը հայկականէն վերածուեցաւ «ատրպէյճանականի», եւ ամբողջ Արցախը գրաւուեց Խորհրդային Ատրպէյճանի կողմէ։

Այսօր Ատրպէյճանը աւելի կը շրջուի դէպի պատմութիւն՝ ակնյայտօրէն խեղաթիւրելով ու կեղծելով փաստերը։ Միաժամանակ, ատրպէյճանական քարոզչութեան հիմնական թեզերէն է այն պնդումը, թէ «Արցախը միշտ եղած է Ատրպէյճանի կազմին»։

Մինչդեռ յայտնի է, որ 1918 թուականի Մայիսին ստեղծուեր է Ատրպէյճան անունով պետութիւնը, մայրաքաղաք հռչակելով Գիանջայ քաղաքը (Գանձակ, Ռուսական կայսրութեան օրոք՝ Ելիզավետպոլ)։ Այդ ժամանակ Պաքուն դեռ թաթարներու վերահսկողութեան տակ չէր եւ միայն 1918 թուականի Սեպտեմբերի 15-ին գրաւուեց թուրքական զօրքերու կողմէ։ Յաջորդ երկու ամիսներուն թուրք-թաթարական ուժերը Պաքուի մէջ հայերու զանգուածային ջարդեր կազմակերպած են, որոնց զոհ դարձած է մոտ 20 հազար մարդ։

Դեռեւս Ատրպէյճանի Դեմոկրատական ​​Հանրապետութիւն ստեղծելէ առաջ՝ 1917 թուականի կէսին, Արցախի մէջ սկսաւ հայկական ինքնակառավարման եւ ինքնապաշտպանութեան մարմիններու ձեւաւորումը։ Տեղի թաթար բնակչութեան հետ տարաձայնութիւնները յաղթահարելու համար կը գործէր նաեւ հայ-թաթարական խորհուրդը։ Հայկական շրջաններուն իշխանութեան մարմինը Բիւրոն էր, որու անդամներն ընտրուած են դեռեւս 1917 թուականի Դեկտեմբերին, իսկ Բիւրոյին կից կը գործէր նաեւ Կոմիսարներու խորհուրդը։ Վերջերս հրամանագիրով 1918 թուականի Յուլիսի 22-ին տեղի ունեցաւ Արցախի առաջին համագումարը, որուն մասնակցեցան երկու ներկայացուցիչներ 21 հայկական գիւղերէն եւ 8 պատգամաւորներ Շուշիէն։ Պատգամաւորներու ընդհանուր թիւը կազմած է 60 մարդ։

Համագումարն կ՛ընդունի շարք մը կարեւոր որոշումներ, այդ թիւին՝ հարկման, դատարաններ ստեղծելու եւ արտաքին յարաբերութիւններու հաստատելու վերաբերեալ։ Արտաքին յարաբերութիւններու առումով յայտարարուած է, որ «Արցախը Արարատեան (Հայկական) Հանրապետութեան մասն է»։ Համագումարը նաեւ կ՛ընտրէ Արցախի ժողովրդական կառավարութիւն։

Պաքուի գրաւելու նախորդող ժամանակահատուածին եւ անկէ ետք թուրքական զօրքերը եւ Ատրպէյճանը բազմիցս վերջնագիր ներկայացուցած են Արցախի հայկական կառոյցներուն՝ պահանջելով ենթարկուիլ Ատրպէյճանին։ Սակայն արցախցի հայերու յետագայ համագումարներուն այդ պահանջները կը մերժուին։ Կարճ ժամանակահատուածին թուրքական զօրքերուն կը յաջողուի գրաւել Արցախը, սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի միւս ճակատներուն Թուրքիոյ պարտութիւնը կը ստիպէ Անկարային դուրս հանել զօրքերը Կովկասէն։

1919 թուականի Յունուարին թուրքական զօրքերուն փոխարինած անգլիացիներու գործուն աջակցութեամբ Խոսրով բեկ Սուլթանովը նշանակուեցաւ Արցախի գեներալ-նահանգապետ։ Բայց Արցախի հայերու Ազգային խորհուրդը չի ճանչնար անոր իշխանութիւնը։ Այս մասին կ՛ըսուի Արցախի հայերու 1919 թուականի Ապրիլի 5-րդ համագումարի որոշման մէջ, ինչպէս նաեւ Սուլթանովին ուղարկուած նամակին, որտեղ կ՛ըսուի.

«Արցախի հայերու կոնգրեսը ձեր ուշադրութեանն կը ներկայացնէ, որ գեներալ Չաթելվորթին մեր միաձայն եւ կատեգորիկ պատասխանէն ետք, Կոնգրեսի համար Ատրպէյճանի կառավարութեան հետ՝ ձեր առաջարկը՝ համատեղ քննարկելու վերաբերեալ, ցանկացած ձեւաչափով, մենք անընդունելի կը դիտարկում ենք»։

5-րդ համագումարի որոշումին մէջ կ՛ըսուի, որ Արցախը երբեք չէ ընդունած եւ  չ՛ընդունիր Ատրպէյճանի իշխանութիւնը։ Չի ցանկանալով հաշտուիլ անքր հետ՝ Սուլթանովը թուրք զինուորականներու օգնութեամբ կը սկսի ատրպէյճանական ռազմական ներկայութիւնը ուժեղացնել Արցախի մէջ։ 1919 թուականի յունիսի 4-5-ը Շուշիի եւ հարակից գիւղերու հայերու դէմ ջարդեր կազմակերպուած է, որոնց զոհ  դարձած է 500-600 մարդ։ Ամենաշատ տուժած է Գայբալու գիւղը, որը գործնականը աւիրուած է, իսկ բնակչութեան մեծ մասը զոհուած է։ (Մ. Հարութունեան Արցախը 1918-1921 թթ., Երեւան, 1996 թ.):

Արցախի թեմի առաջնորդ Վահան եպիսկոպոսը Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գեւորգ Հինգերորդին կը յայտնէ, որ թաթարները կոտորած են նաեւ Կրկժան, Փայլուր եւ Ջամիլա գիւղերու բնակիչներուն, իսկ Քարինտակ եւ Դադուշեն գիւղերու բնակիչներու շնորհիւ, ինքնապաշտպանութեան ուժերը, մեծ թիւով զոհերէն խուսափած են։ Բուն Շուշիի մէջ նոյնպէս քիչ են սպաննուածները՝ մի քանի տասնեակ մարդ։ Սակայն քաղաքական ելքերը շատ աւելի դժուար եղան. Բրիտանացիներու ճնշման տակ Արցախի  շարք մը առաջնորդներ ստիպուած եղան լքել տարածաշրջանը։

Այն, որ այդ գործողութիւնները դարձան թուրքական ցեղասպանութեան քաղաքականութեան օրգանական շարունակութիւնը, արձանագրուած է այն ժամանակուայ որոշ ամերիկացի առաջնորդներու զեկոյցներուն։ Այս համատեքստին մէջ առանձնայատուկ արժէք ունին ԱՄՆ Ազգային արխիւի փաստաթուղթերը: Մասնաւորապէս, Կովկասի դաշնակից ուժերու գերագոյն յանձնակատար Ռուենն իր զեկոյցին մէջ նշած է, որ «Սուլթանովը կիրառած է հայերու բնաջնջման քաղաքականութիւն, թաթարներու յարձակումները կը թոյլատրուին, եթէ անոնք չեն աջակցիր նահանգապետի կողմէ՝ բրիտանացիներու թոյլտուութեամբ»։ [Գ. Մախմուրեան, Շուշի 1919−1920 թթ. ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի եւ Հայաստանի ազգային արխիւի փաստաթուղթերուն]։

Յունիսեան ջարդերէն ետք Ատրպէյճանն ու Մեծ Բրիտանիան կը զօրացնեն ճնշումը, որու արդիւնքին Օգոստոսի 22-ին Արցախի հայերու 7-րդ համագումարի մասնակիցները ստիպուած կ՛ըլլան երթալ զիջումներու եւ ժամանակաւորապէս ճանչնալ Արցախը Ատրպէյճանի մաս՝ մինչեւ վերջնական որոշումը՝ խաղաղութեան կոնֆերանսի շրջանակներուն։ Այս ասպեկտը յատկապէս կարեւոր է, քանի որ յետագային ատրպէյճանական կողմը կը սկսի շահարկել փաստերը՝ փորձելով ապացուցել, որ քանի որ Փարիզի խաղաղութեան կոնֆերանսին որոշում չէ կայացուած, Արցախը վերջնականապէս կ՛ենթարկուի Ատրպէյճանին։

Մինչդեռ պայմանագիրը չէր պարունակէր միայն Փարիզի կոնֆերանսի կոնկրետ հրահանգներ։ Փաստաթուղթի 26 կէտէն բաղկացած 5-րդ պարբերութեան մէջ կ՛ըսուի, որ գեներալ-նահանգապետին կից կը ստեղծուի խորհուրդ հայերու եւ մահմետականներու ներկայացուցիչներէն՝ իւրաքանչիւրէն 3-ական, առանց անոր չեն կարող լուծուիլ ազգամիջեան բնոյթի հարցեր (7-րդ կէտ): 10-րդ եւ 11-րդ կէտերուն մէջ նշուած է, որ Հայոց ազգային խորհուրդի առաջարկով հայ օգնական  կը նշանակուի գեներալ-նահանգապետին, հայերը կը պահպանեն նաեւ մշակութային ինքնակառավարումը։ Չափազանց կարեւոր է 15-րդ կէտը․ զօրքերը պէտք է տեղակայուին Խանքենդիի մէջ (Վարակն, յետագային՝ Ստեփանակերտ) եւ Շուշիի մէջ, եւ անոնց թիւը ըլլայ համապատասխան խաղաղ ժամանակներուն։ Հայկական տարածքներուն մէջ զօրքերու ցանկացած տեղաշարժ պէտք է հաստատուի գլխաւոր նահանգապետին կից խորհուրդի անդամներու ձայներու ⅔-ով (16-րդ կէտ): Այս եւ այլ կէտերը Ատրպէյճանի կողմէ կոպիտ կը խախտուին յաջորդող ամիսներու ընթացքին։ Առանց խորհուրդի թոյլտուութեան Ատրպէյճանը զօրքեր կը տեղափոխուի Զանգեզուր՝ ռազմական գործողութիւններ վարելու՝ զինաթափելով հայերուն՝ անով իսկ խախտելով պայմանագրի 19-րդ կէտը։

1920 թուականի Փետրուարին ատրպէյճանական կողմը վերջնագիր ներկայացուցած է Արցախի հայերու ազգային խորհրդին՝ պահանջելով վերջնականապէս ճանչնալ Ատրպէյճանի գերակայութիւնը, որը պայմանագրի առաջին կէտի կոպիտ խախտում էր։ Շոշ գիւղին մէջ կ՛ընթանայ Արցախի հայերու 8-րդ համագումարը, որու ընթացքին պատգամաւորները մերժած են այս պահանջները՝ հաշուի առնելով 7-րդ համագումարի որոշումներու բոլոր խախտումները։

Մերժուելով՝ Ատրպէյճանը կը շարունակէ զօրքեր կենտրոնացնել Արցախի մէջ՝ խնդիրը ուժային ճանապարհով լուծելու համար։ 1920 թուականի Մարտի 23-ի առաւօտեան յարձակում սկսաւ Շուշիի հայկական թաղամասին։ Երեք օր շարունակ ջարդեր տեղի ունեցած է, այրուած են հայերու տուներ, եկեղեցիներ, մշակութային եւ կրթական հաստատութիւններու շէնքեր։ Մայիսի 15-ին Շուշիի կոնսիստորիայի անդամ Կարապետ Վարդապետեանցը եւ քարտուղար Միրզա Տէր-Սարգսեանը զեկուցագիր ուղարկած են Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին, որուն մէջ նշուած է, որ Շուշիի 12-13 հազար հայերէն սպաննուած է մոտ 4000-ը, մոտ 3000 հայ գերի  վերցուած է, անոնցմէ շատերը մահապատիժի ենթարկուած են, այդ թիւին՝ Արցախի թեմի առաջնորդը։ Գերի եղած կանայք կը պահուին Սուլթանովի եւ թաթար սպաներու մոտ։ Շուշիէն փախած է 6000-6700 մարդ։

Այսպէս, ըստ տուեալներու, ջարդերու ժամանակ եւ յաջորդ մի քանի օրերու ընթացքին Շուշիի մէջ սպաննուած է շուրջ 6000 հայ բնակիչ։ Այլ աղբիւրներ կը հաղորդեն աւելի շատ զոհերու մասին:

Աղբիւր՝ ՀՀ ազգային արխիւ։

Թիպիլիսեան «Սլովո» թերթը 1920 թուականի Ապրիլի 16-ի համարին մէջ, անդրադառնալով Շուշիի ջարդերուն, գրած է. «Քաղաքին մէջ քարը քարի վրայ չէ մնացած»։

Ջարդերէն ետք Շուշիի մէջ գործնականը հայ չէր մնացած։ Ատրպէյճանական ցեղասպան քաղաքականութեան արդիւնքին Շուշին կը դառնայ «ատրպէյճանական» քաղաք։ 1930 թուականին այստեղ այցելած ռուս բանաստեղծ Օսիպ Մանդելշտամը եւ անոր կինը նկարագրած էին իրավիճակը հետեւեալ կերպ. «Քաղաքը սկսած էր անվերջ գերեզմանոցով, այնուհետեւ շուկայի փոքրիկ հրապարակն էր, ուր կ՛իջն​​են աւիրուած քաղաքի փողոցները: Մենք արդեն տեսած ենք բնակիչներու կողմէ լքուած գիւղեր՝ բաղկացած մի քանի խարխուլ տուներէ, բայց այս քաղաքին մէջ, որը ժամանակին առերեւոյթ հարուստ ու բարեկարգ էր, աղետի ու ջարդի պատկերը սարսափելի պարզ էր»։

Անցեալ դարի 60-ականներուն Խորհրդային Ատրպէյճանի իշխանութիւնները փորձեցին ջնջել քաղաքի հայկական ծագման վերջին հետքերը եւ ջարդերու ապացոյցները։ Վերջնականապէս կը քանդուէր հայերու աւիրուած տուները, եկեղեցիներու աւերակները, մշակութային յուշարձաններու մեծ մասը։

1992-ի Մայիսի 9-ին Շուշին ազատագրուեցաւ ատրպէյճանական օկուպացիայէն եւ վերադարձուեցաւ իր սկզբնական տերերուն։

Ներկայիս Արցախի Հանրապետութեան իշխանութիւնները կը ձգտին պահպանել եւ վերակառուցել ինչպէս հայկական, այնպէս էլ մահմետական մշակութային յուշարձանները, որոնց օրինակն է Շուշիի Գեւխար աղայի վերին մզկիթի վերականգնումը։

Տարօն Հովհաննիսեան – «Օրբելի» վերլուծական կենտրոնի փորձագետ։

24/03/2020