Անյիշելի ժամանակներէն ի վեր Հայոց մէջ փառաբանուած, օրհներգներով բարեբանուած  է Լոյսը՝ իր իմաստով ու խորհուրդով․

Հնագոյն ծիսական աւանդոյթներու  հիման վրայ յետագային ձեւաւորուած «Արեւագալի երգերը» մինչեւ օրս կը հնչեն պաշտամունքային արարողութիւններու ընթացքին՝ յիշեցնելով մեհենական ծիսակատարութիւնները:

Մեր Նախնիներու ստեղծած՝  Արեւածագին նուիրուած երգերը ոչ թէ Արեւի պաշտամունքին, այլ՝ Լոյսի՛, Ցոլքի, Փայլի՝  խորհրդաբանօրէն՝ Արարչական Էութեան փառաբանումն են:

«Արեւագալի ժամերգութեան» մէջ հստակ կը հնչէ՝

«Լոյս, Արարիչ Լուսոյ»…

«Լոյս, ի Լուսոյ ծագումն  Արեգակն Արդար»,

«Ի ծագել Լուսոյ առաւօտուս, ծագեայ ի հոգիս մեր զլոյս քո իմանալի»:

«Խաւարը հալածող»  «Լոյսը Բարի», («Լոյս՝ լուծիչ խաւարի», «Լոյս Արեգական պայծառութեան,  փարատիչ խաւարի»), նաեւ Իմաստութեան Լոյսն է («Լուսոյ Խորան», «Սրբալոյս Միւռոն»)…

Այլաբանական իմաստով՝ առանց Իմացութեան Լոյսի՝  Բանականութեան  բացակայութիւնը Հոգիի «մթութիւնն ու խաւարն է»:

«Լոյս Զուարթ», «Լոյս Փառաց»-ը  գովերգող մեր Նախնիներու համար Լուսերեւոյթն է էականը՝ Լուսեղեն Երեւոյթը Երկնային…

Լուսափայլութիւնն է Դիցերու Էութիւնը, ինչպէս Ճաճանչափայլ Արեգակը, Փայլակը, Շանթը, Կայծակը (եւ ոչ թէ «Մթնոլորտային տեղումներու աստուածութիւնը», ինչպէս նշուած է ուսումնասիրողներու կողմէ):

Արարչագործութեան պատումներուն մէջ՝ ի սկզբանէ Խաւարն էր, որ Գիշեր կոչուեցաւ՝ Լոյսն ստեղծուելէ ետք:

«Մինչեւ լեալ էր Լոյսն Աշխարհի,  ո՛չ գիշեր էր, այլ՝ Խաւար. իսկ յետ երեւելոյ Լուսոն՝ եկն նախ անուն տուընջեանն, եւ ապա յետոյ եւ Խաւարն գիշեր կոչեցաւ.(Վեցօրեայք, Բ): «Տեւումն Լուսոն ի վերին  կիսագունդն Տիւ է. Տիւն միշտ Տիւ է՝ ուր երթայ Արեգակն», մեջբերումները՝ «Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի» բառարանից):

«Դիցը»՝ «Դիւց», համաձայն Հ Աճառեանի՝ «Հայերէն արմատական բառարանի» մեկնութեան,  «Տիւ»-ից է ծագում՝ «Փայլիլ, շողալ» ձեւէն:

«Դի» կը նշանակէ «Լոյս, Պայծառութիւն, Շողք, Փայլել»:

Հետեւաբար,  Հայոց հնագոյն հաւատալիքներու մասին խօսելու ժամանակ  հարկ է քաջ գիտակցիլ,  որ Դիցերն Արարիչ Ուժերն կը խորհրդանշեն, եւ այդ Արարման մէկ մասնիկն ալ Մարդն է, «որու  միջոցով միայն հնարաւոր  է բացայայտել Մարդու եւ Տիեզերքի Ինքնութիւնը (Բնոյթը)» (Քուրմ Միհր  Հայկազունիի խօսքերով)…

«ԱՅՍԱՒՐ ԱՐԵՒՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹԵԱՆ ՅԱՂԹԵԱՑ,

ԵՐԵՒԵՑԱՒ ԼՈՅՍՆ ՀԱՅԿԵԱՆ, Ա՜ՒՇ ԱԿԱՆՑ։

ԱՅՍԱՒՐ ՆԱԽՆԻՔ ՅԵՐԿՆԻՑ ԻՋԻՆ, Ա՜ՒՇ ԱԿԱՆՑ։

ԸՆԴ ՄԵԶ ԱՒՐՀՆԵՆ ԶԱՆՄԱՀ ԱՐՔԱՅՆ, Ա՜ՒՇ ԱԿԱՆՑ։

ԱՅՍԱՒՐ ՍՈՒՐԲ ԼՈՅՍՆ ԱՆԱՊԱԿԱՆ ԲԱԶՄԵՑԱՒ

Ի ԳԱՀ ՀԱՅԿԱՅ ԵՒ ՀԱՐՑՆ ՄԵՐՈՅՑ, Ա՜ՒՇ ԱԿԱՆՑ»։

Գրաբարէն՝ աշխարհաբար՝

«Այսօր Արեւն Արդարութեան յաղթեց,

Երեւաց Լոյսը Հայկեան, երանի՜ աչքերուն:

Այսօր Նախնիները երկինքէն իջան, երանի՜ աչքերուն,

Մեզ հետ կ՛օրհնեն անմահ արքային, երանի՜ աչքերուն:

Այսօր Սուրբ Լոյսն Անապական բազմեց

Հայկի եւ մեր Հայրերու գահին, երանի՜ աչքերուն»:

(Փառաբանման տեքստը՝  Քուրմ Միհր  Հայկազունիի էջէն՝ շնորհակալութեամբ)…

Կրոնագիտութեան եւ հնագոյն շրջանի սակավաթիւ մասնագետներէն բացի՝ «Անապական Սուրբ Լոյսի» խորհրդանիշ  Միհրի եւ անոր պաշտամունքի մասին գրեթէ չի խօսուիր:

Մինչդեռ,  վաղնջական ժամանակներէն ի վեր, Ձմեռային Արեւադարձի օրն առանձնայատուկ փառաբանութեամբ նշուած է:

Տարուայ մէջ ամենաերկար գիշերն ունեցող այդ օրը միաժամանակ նաեւ Լոյսի՝ Ցերեկուայ երկարելն կը խորհրդանշէ:

Զանազան մեկնաբանութիւններու խորհուրդով՝ Լոյսի յաղթանակն է Խաւարի,  Մթութեան հանդէպ…

Հայոց  մոտ հազարամեակներու  հեռվէն եկած՝  «Անյաղթ ու Արդար Արեգակի»՝  Ճշմարիտ Լոյսի եւ Արդարութեան Դիցի՝ Միհրի պաշտամունքը յետագային տարածուեցաւ այիւր՝ Պարսկաստանէն մինչեւ Հռոմէական կայսրութիւն եւ աւելի հեռուներ ձգուող տարածքներուն:

Հռոմէական կայսրությեան մէջ Դեկտեմբերի 17-էն սկսող տօնակատարութիւնները կը շարունակուէին 4-5 օր, այնուհետեւ, Դիոկղետիանոսի օրոք,   ձգելով մինչեւ Դեկտեմբերի 24-ը (աւելի ուշ՝ քրիստոնէութիւնը պահպանեց այդ օրը՝ որպէս  Աստծոյ որդու ծննդեան օր):

Ուխտի՝ Դաշինքի, Համաձայնագրի Անսասանութեան հովանաւորն ու Ուխտադրուժի՝ (Միհրադրուժի) հալածողն ու պատժողն էր Վիմածին  Միհրը, որն, ըստ աւանդութեան,  ծնած էր Երկինքէն քարայր թափանցած  Ճառագայթի Ցոլքէն, աջ ձեռքին՝ Դաշոյն՝ ի նշան Ուժի եւ Աշխարհի Արդարութեան հաստատման ու պահպանման, ձախ ձեռքին՝ Ջահը՝  Կենսատու, Արարիչ  Լոյսը՝  Մարդկանց Իմաստութեամբ լուսաւորելու եւ Աշխարհին  ներդաշնակութիւն հաստատելու համար…

«Աջ ձեռն իմ ունի զդաշոյն, որով կը պահպանէ զԱրդարութիւն ի վերայ Երկրի,

եւ յահեկի ձեռքն իմում Ջահ իցէ, որ նշանակէ Արարչական Լուսոյ եւ Արեւու»:

«Մեհեկան ամսուայ Միհր օրը (Դեկտեմբերի 23-ին, այս՝ 2020-ի նահանջ տարին՝ Դեկտեմբերի 22-ին),  Հայկական Սրբազան Տոմարի համաձայն,  Բարեփառ Միհր դիցի ծննդեան՝ Արեւագալի տօնն է:

Ըստ Հայկեան Սրբազան աւանդութեան՝ Արեւագալի տօնին  Արեւորդիները Քրմերէն կը ստանում եւ ճաշակում են Արեւհաց եւ Գինի, որմէ ետք,  Արեւորդիները հնարաւորութիւն կը ստանան Ատրուշանի Սրբազան Հուրէմ մէկ մասնիկ իրենց հետ տանել օջախները՝ ի նշան Սրբութեան, Օրհնութեան եւ Խաղաղութեան» (Քուրմ Յարութ Առաքելեանի մեկնաբանութեամբ)…

5-րդ դարի պատմիչ   Ագաթանգեղոսի վկայմամբ՝ Երկրին  Լիութիւն, Բարօրութիւն կը   բաշխէին ու  Մարդկանց Արիութիւն  կը պարգեւեն Դիցերը…

«Թող ողջութիւն եւ խաղաղութիւն հասնի Դիցերի օգնութեամբ,

պարարտ լիութիւն՝ Արի Արամազդէն,

խնամակալութիւն՝ Անահիտ Տիկնոջմէ,

քաջութիւն ամենայն Հայոց Աշխարհիս՝ Քաջն Վահագնէն…»

(Ագաթանգեղոս, «Պատմութիւն Հայոց», Գլ. Ժ. 127, էջ 81):

Գրաբարով՝ Քուրմ Միհր Հայկազունիի  յիշեցումով՝

«ՈՂՋՈՅՆ ՀԱՍԵԱԼ ԵՒ ՇԻՆՈՒԹԻՒՆ ԴԻՑՆ ԱՒԳՆԱԿԱՆՈՒԹԵԱՄԲ,

ԼԻՈՒԹԻՒՆ  ՊԱՐԱՐՏՈՒԹԵԱՆ՝ ՅԱՐՒՈՅՆ ԱՐԱՄԱԶԴԱՅ,

ԽՆԱՄԱԿԱԼՈՒԹԻՒՆ՝ ՅԱՆԱՀԻՏ ՏԻԿՆՈՋԷ,

ԵՒ ՔԱՋՈՒԹԻՒՆ  ՀԱՍՑԷ  ՁԵԶ

Ի  ՔԱՋՆ  ՎԱՀԱԳՆԷ  ՅԱՇԽԱՐՀԻՍ ՀԱՅՈՑ»…

Հ.գ. «Անյաղթ ու Անպարտ Միհրի» մասին մէկ այլ գրառում՝ նշուած կայքին.