Էտուարտ Մելիքեանը գրած է․«Կ՛ուզեմ պատմել մեր հնագոյն զինանշանի մասին, որու մասին, ցաւօք, քիչերը գիտեն: Շատ կը ցաւիմ, որ այսօրուայ մեր զինանշանի վրայ այն ներառուած չի (ներառուած է Կիլիկեան թագաւորութեան, Բագրատունեաց, Արշակունիներու եւ Արտաշեսեաններունը): Ինչպէս Ղ. Ալիշանն կը հաղորդէ՝ Հին Հայկազանց (Հայկազուններու) ազգային դրոշը կամ նշանը Վիշապն էր: Այստեղ պէտք է պարզաբանել, որ վիշապ ըսած ժամանակ, պէտք է հասկնալ ոչ թէ հասարակ վիշապ, այլ վիշապաՔԱՂ, այսինքն այծեղջուր, եւ աւելցնել, որ «Քաղ»-ի իմաստը, հայերէն բառարաններուն մէջ կը բացատրուի որպէս «արու այծ», ոչ թէ մեր եկեղեցւոյ կողմէ դարերով սերմանուող հերթական հիմարութիւնը,ըստ որու՝ “քաղե՝՝ կը նշանակէ ՝՝սպաննել”

Նկ. 2-ը Փիլիպոս Սարքիսեանի 1875թ. զինանշանն է:

Վիշապի (վիշապաՔաղի) մասին, որպէս մեր զինանշան (առնուազն Երուանդունիներէն սկսած) գրած է նաեւ Ռաֆֆին, հաւանաբար, ինչպէս Հայկ Խաչատրեանը, (Հայկական գերբերը, Թեհրան, 1969 թ.) հիմնուելով Գարեգին եպս. Սրվարձտեանցի “Գրոց-բրոցի” բանահիւսական շտեմարանի այս տողերու վրայ – “… օձ եւ վիշապ երբեմն Հայկազն Երուանդեան Տիգրանի ժամանակ հայկական դրոշի նշան էր…”

Որոշ անստոյգ աղբիւրներու համաձայն Տիգրան Բ Մեծի օրոք Հայքի զինանշանին պատկերուած էր եօթգլխանի վիշապ։

Նկ. 3 – բիւզանդական հայկական լեգիոնների դրոշի վիշապը

Ես  այստեղ չեմ ցանկանար տալ այս տոտեմներու խորհրդաբանութիւնը եւ ծագումնաբանութիւնը, քանի որ այդ կը պահանջէ ծաւալուն առանձին մէկ յօդուած եւ այդ չէ հիմա խնդիրը: Կ՛ըսեմ այն, որ այծեղջիւրը (վիշապաքաղը) մեր մշակոյթին մէջ արձանագրուած է դեռ ժայռապատկերներու կերտման շրջանէն: Եւ ըստ երեւոյթին՝ այդ ժայռապատկերները ձմեռային արեւադարձի “տան” այդ խորհրդանշի հնագոյն վկայութիւնն են (Նկ. 4):

Կաելցնեմ նաեւ, որ այծեղջիւրը Հայա աստծոյ, անոր որդիի (Մարդուկ / Վահագն) եւ թոռան (Nabu) խորհրդանիշն է: Ով կը ցանկանայ քիչ մը աւելի շատ գիտնալ վիշապաքաղի մասին, կարող է կարդալ էջիս տեղադրուած Կարինէ Աւետիսեանի կարճ նիւթը:

Եւ քանի որ յիշատակուեց եօթգլխանի վիշապը, կարիք կայ խօսել Իսրայելի զինանշանի եօթգլխանի մենորայի մասին: Անգամ հրեայ մասնագետներու կողմէ կը համարուի, որ մենորան գրեթէ ՄԻԱԿ բնիկ հրէական ծագում ունեցող սիմվոլն է: Սակայն, այդ ալ այդպէս չէ… 

Նկ 5. Հնդկական մշակոյթի եօթգլախնի վիշապը

 Իսկ Նկ. 6-ի մէջ Մեծամորի ամենայայտնի գտածոներէն մէկը – եօթաչքանի ծխամանը (մ.թ.ա. XV դ.) Գոյութիւն ունի նաեւ հրէական 9 թեւանի մոմակալը – խանուկան (Նկ. 7): Իսկ Նկ. 8ը Էրգրէն է․

Այս ընդհանրութիւններու մասին վաղ ժամանակէն եւ շատ մասնագետներ արդեն գրած են: Բոլորս գիտենք մեր յայտնի խօսքի մասին – “Այդ ինչո՞ւ քանի գլխանի է, որ”: Բայց բոլորը չեն, որ գիտեն արիացիներու այդ տարբեր գլխաքանակ ունեցող վիշապներու համակարգման ու բնութագրման մասին: 

Նկ. 9-ի մէջ հնդկական “նագի” վիշապներն են, որոնց մասին  այստեղ հիմա չեմ պատմեր)) Բաբելոնեան տալմուդի համաձայն մենորան որպէս սիմվոլ իբր առաջացած է “մորիա” վայրի բոյսէն (որը միշտ չէ որ կ՛ունենայ 7 ճիւղ) եւ կը կրէ իրենց կենաց ծառի խորհուրդը… Իսկ ո՞ր կենդանին  կառնչուի կենաց ծառի հետ եթէ ոչ օձը․ Բայց այս չէ կարեւոր, այլ այն, որ որպէս Իսրայելի զինանշան հիմք է Տիտոս կայսրի Հուդեայի նուաճմանը նուիրուած յաղթական կամարի վրայ պատկերուած Երկրորդ տաճարի մենորան (Նկ. 10):

ՍԱԿԱՅՆ հրեայ ռավինները կը խոստովանին եւ կը պնդեն, որ այդ յաղթակամարի վրայի մենորան չի համապատասխանիր Տորայի մէջ մենորայի նկարագրութեանը:

«Սակայն հնարաւոր է, որ այդ տարբերութիւններու մէկ մասը պայմանաւորուած է անով, որ Մենորայի տաճարի հիմքը վնասուած է եւ յետագային Փոխարինուած է ուրիշով: Նաեւ բացառուած չէ հռոմեացի նկարիչի հնարաւոր անփութութիւնը, ով պատկերած է Մենորային յիշողութեամբ»:

Վերջին վարկածէն (քանդակագործը լաւ չի յիշեր) աւելի զաւեշտալի բացատրութիւն դժուար է պատկերացնել: Միտումնաւոր կամ  գեղարուեստական որոշ նկատառումներէն, Իսրայելի զինանշանի հեղինակը այնպէս է մենորան արտաբերել զինանշանի վրայ, որ անոր վրայի վիշապաքաղերու եւ զոյգ արծիւներու բարձրաքանդակները ընդհանրապէս անճանաչելի են…(Նկ. 11. 12)  (Նկ. 13)

Կարող էք չհաւատալ եւ ստուգել, բայց կը հաւաստիացնեմ, որ այս զինանշանի անգամ ամենամանրամասն մեկնաբանութիւններուն մէջ չեք գտներ գեթ մէկ յիշատակում այդ խորհրդանշական արարածներու մասին:

Ինչո՞ւ այսքան մանրամասն կը պատմեմ․ Բանն այն է, որ Տիտոս կայսրէն մոտ մէկ դար առաջ Պաղեստինը Երուսաղեմով հանդերձ, նուաճած էր մեր Տիգրան Բ Մեծը.., բայց, ի տարբերութիւն Տիտոսի, ան չէր աւիրած քաղաքը ու ոչ մէկ վնաս չէր հասցուցած տեղացիներուն եւ մէկ բանն ալ հակառակը… Կը կարծեմ, ոչ աւել ոչ պակաս, Տիտոսի Հռոմ տարած աւարի Մենորան կարող էր ստեղծուիլ միայն Տիգրանի օրոք ՝ կամ որպէս ընծայ բարեգութ մեր արքայի կողմէ, կամ անոր երախտապարտ (իսկ այսօր այդ ուրացած) հրեաներու կողմէ…

Ամէնայն դէպս, ես աւելի տրամաբանական բացատրութիւն չեմ տեսներ Տորայի մէջ նկարագրուած եւ Տիտոսի գերեվարուած մենորաներու անհամապատասխանութեան համար:

Եւ վերջը պիտի ըսեմ, որ մենք միակը չենք եղած, որու դրոշի վրայ պատկերուած եղեր է վիշապ: Որպէս օրինակ կը բերեմ միայն մեր հեռաւոր բարեկամ կելտերէն “գա(յ)լերին”: Այսօր էլ Ուելսի դրոշի վրայ կարող էք տեսնել Վիշապին (Նկ. 15):

Հ.Գ. Ես կը պահանջեմ վերանայիլ մեր ոչինչ ըսող եռագոյն դրոշն ու, յատկապէս գերբը, հաւելելով այն մեր հնագոյն զինանշանով: Կատարեալ ապուշութիւն է, որ մեր այսօրուայ զինանշանի վրայ չկայ գոնէ Երուանդունիներու թագաւորութեան շրջանէն վկայած զինանշան (Երուանդունիներու զինանշանը)»:

Էտուարտ Մելիքեան