ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ – ԱՄՆ Կոնգրեսը կը հաւաքուի 1927 թուականէն՝ քննարկելու «Լոզանի խաղաղութեան պայմանագիրը»։

Միացեալ Նահանգներու նախագահ՝ Ջոն Քելուին Քուլիջը, 30-րդ հանրապետական ​​նախագահ։ Ուժերու հաւասարակշռութիւնը Կոնգրեսի մէջ՝ 48 հանրապետական ​​(մեծամասնութիւն), 46 դեմոկրատ (փոքրամասնութիւն) եւս 1 անկուսակցական սենատոր։ Սենատի նախագահ՝ ԱՄՆ փոխնախագահ Չարլզ Գեյթս Դոուսը՝ Հանրապետական ​​կուսակցութենէն, բանախօս՝ Նիկոլաս Լոնգսվուրուր, Հանրապետական ​​կուսակցութեան ներկայացուցիչ։

Նիկոլաս Լոնգսվուրուր. «Յարգելի սենատորներ, այսօր Միացեալ Նահանգներու Սենատը  քննարկած է Լոզանի խաղաղութեան պայմանագիրը ամերիկացի ժողովուրդի անունով: Նախքան սենատորներուն խօսքը փոխանցելը, ես կը ցանկանայի հաստատել, որ Միացեալ Նահանգներու Կոնգրեսը վավերացուցած է Սեւրի դաշնագիրը եւ ընդունած է Նախագահ Ուիլսոնի 1920 թուականի Նոյեմբերի 22-ի Իրավարար վճիռը։ Խօսքը կը փոխանցեմ սենատոր Փիթեր Գերիին․

Փիթեր Գերի. «Յարգելի Սենատ, Առաջին համաշխարհային պատերազմը խլեց միլիոնաւոր մարդկանց կեանքեր, բայց միեւնոյն ժամանակ կործանեց բազմաթիւ կայսրութիւններ, որոնք բազմաթիւ ազգեր պահած են բռնակալութեան լծի տակ: Այսօր ես ամօթալի կը համարեմ, որ Միացեալ Նահանգները կը քննարկէ պայմանագիր մը, որը նպատակ ունի   մէկ անգամ եւս ստրկացնել այս ժողովուրդներուն:

1915 թուականէն ի վեր Օսմանեան կայսրութեան քրիստոնեայ բնակչութիւնը ենթարկուած է կոտորածի, եւ հայերը, ովքեր ապրած են իրենց պատմական հողերուն վրայ, ամենաշատն  տուժած են , որն հաստատուած է նախագահ Ուիլսոնի արբիտրաժային վճիռով:

Այսօր հայ ժողովուրդը հնարաւորութիւն ունի վերականգնելու իր անկախ երկիրը, որու արդար սահմանները գծուած են, մենք իրավունք չունինք ամենատարեց քրիստոնեայ ժողովուրդին զրկել իրենց երկիրէն։  Ես դէմ եմ Լոզանի պայմանագիրին եւ կոչ կ՛ուղղեմ իմ գործընկերներուն՝ աջակցելու ինձ։»

Չարլզ Էվանս Հիւզ․«Որպէս ԱՄՆ պետքարտուղար՝ ես կ՛աջակցիմ սենատոր Ջերիի ելոյթին: ԱՄՆ-ի մէջ Օսմանեան կայսրութեան ճակատագիրին վերաբերող հիմնական փաստաթուղթերն արդեն ընդունուած են, եւ մենք չենք կարող լուրջ վերաբերուիլ Լոզանի պայմանագիրին։ 

Անկեղծ, այս պայմանագիրն ունի միապետական, գաղութատիրական բնոյթ, երբ փոքր ազգը կը դառնայ մետրոպոլիաներու խաղի գրաւատուն։ Բացի այդ, դաշնակից տերութիւնները ոչ միայն վաճառեցին հայ եւ յոյն ժողովուրդներու շահերը, այլեւ անտեսեցին Սեւրի դաշնագիրը, անտեսեցին ամերիկեան ժողովուրդի որոշումը։ Այսօր մենք պէտք է ցոյց տանք, որ Ամերիկան ​​կառուցուած է տարբեր արժէքներու՝  ազատութեան եւ արդարութեան արժէքներու վրայ»։ 

Ջոզեֆ Գրիու. «Ես ամօթ կը զգամ, որ իմ երկիրը, որը պատերազմ մղած է հանուն անկախութեան, պատերազմ հանուն խիղճի ազատութեան, այսօր լուռ է: Ինչո՞ւ մենք վերջնագիր չենք ներկայացուցած Ֆրանսիային եւ Մեծ Բրիտանիային։ Ինչո՞ւ մենք հայերուն համապատասխան աջակցութիւն չի ցուցաբերեցինք, երբ անոնք  կարիքը ունէին։

Թուրքիան Ռուսաստանի հետ պայմանաւորուած է հայկական հողերն բաժնուելու մասին, ինչո՞ւ մենք լռեցինք, ինչո՞ւ ենք լուռ ենք հիմայ. Կոչ կ՛ուղղեմ ԱՄՆ Սենատին պահպանել Սեւրի դաշնագիրը եւ ուղարկել ԱՄՆ պաշտօնական դիրքորոշումը Ֆրանսիայ եւ Անգլիայ եւ չճանաչել Ռուսաստանի եւ Թուրքիայի նոր կառավարութիւնը»։

Հերբերտ Հիւվեր (Առեւտուրի նախարար). «Ինչպէս ամբողջ Ամերիկայի ժողովուրդը, ես կը ողբամ հայ ժողովուրդի հետ, որը սարսափելի ողբերգութիւն ապրած է:

Բայց Լոզանի պայմանագիրը ստորագրած են բոլոր յաղթող երկիրները, եւ մենք պէտք է այդ կատարենք։ Ամերիկան ​​այսօր ճգնաժամի մէջ է, եւ Թուրքիայի հետ առևտուրը կարեւոր է մեր տնտեսութեան համար։ Առանց Լոզանի պայմանագիրը ստորագրելու, մենք չենք կարողանար լիարժէք օգտուիլ այս առեւտուրէն»։

Ալեն Դալլս (ԱՄՆ Մերձաւոր Արեւելքի բաժինի նախագահ). « պայմանագիրի վավերացումը կարեւոր է ոչ միայն մեր առեւտուրի պաշտպանութեան համար, այլեւ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ Մեր դպրոցներու եւ այլ բարեգործական առաքելութիւններու պաշտպանութեան համար: Թուրքիան  եւս  կարեւոր ռազմավարական դիրք ունի, մեր նաւերն կ՛անցնին անոր նեղուցով, ինչը շատ կարեւոր է ոչ միայն տնտեսութեան, այլեւ տարածաշրջանին մէջ ԱՄՆ ներկայութեան համար»։ 

Սամուել Շաթրիջ. «Երբ ես լսեցի պարօն Հիւվերի եւ Դալլեսի ելոյթները, ես ամաչեցի։ Ամօթ է, որ նման մարդիկ իրենց ամերիկացի կ՛անուանեն եւ կը զբաղեցնեն նման կարեւոր պաշտօններ։ Այժմ Միացեալ Նահանգները կանգնած է ընտրութեան առաջ՝«ամբողջ ազգերու եւ անոնց ազատութեան ծախսերը կամ առեւտուրի եւ տնտեսական օգուտներու արժէքը: Եթէ ​​այսօր ընտրութիւն կատարուի հօգուտ առեւտուրի կամ տնտեսութեան, ես կը հրաժարուիմ իմ քաղաքացիութենէն  ընդմիշտ կը հեռանամ Ամերիկայէն։ 

Իմ նախնիները կռուած են մէկ այլ Ամերիկայի համար, ես կը ծառայ եմ մէկ այլ Ամերիկայի, այլ ոչ թէ Հիւվերի եւ Դալսի Ամերիկային»։

Լի Օվերման. «Սեւրի դաշնագիրը չի կարող կասկածի տակ դրուիլ այստեղ՝ այն պատերու ներսը, որտեղ ծնած է իմ պետութիւնը: Ես կտրականապէս դէմ եմ այս պատերու ներսը հայ ժողովուրդի իրաւունքները ոտնահարող ամօթալի պայմանագիրներ քննարկելու։ Միացեալ Նահանգները ճանչցած է Հայաստանը 1920 թուականի պայմանագիրներու սահմաններուն, եւ ես պիտի պայքարիմ մինչեւ վերջ, որպէսզի այս որոշումը կեանքի կոչուի»։

Երեք ժամ տեւած քննարկումէն ետք նախագահ Նիկոլաս Լոնգսվուրուրն անցաւ քուէարկութեան ընթացակարգին: Արդիւնքին Սենատի մէջ իրարանցում սկսաւ. 90 դէմ եւ 6 կողմ, ԱՄՆ Սենատը մերժեց Լոզանի պայմանագիրը եւ հաստատեց Սեւրի դաշնագիրի եւ Վուտրոյ Ուիլսոնի արբիտրաժային վճիռը:

Մէկ շաբաթ ետք որոշման նամակ ուղարկուած է նախագահ Ջոն Քուլիջին, որն իր պաշտօնական ուղերձով կը հաստատէ Միացեալ Նահանգներու Սենատի որոշումը։ Աւելորդ չենք կրկներ, որ ԱՄՆ Կոնգրեսի այս որոշումը հայ ժողովուրդի դիւանագիտական ​​ամենամեծ յաղթանակն է, որը թոյլ  կուտայ այսօր պայքարիլ մեր արդար իրաւունքներու համար։

Ցաւօք, այսօր քիչերը գիտեն այս պատմական գործընթացի մասին, բայց մենք պէտք է զգուշ պահենք մեր յիշողութեան մէջ Վահան Քարդաշեանի անունը, առանց որու այսօր հայ ժողովուրդի իրաւունքներու համար այս իմաստով ամբողջ պայքարը հիմք չէր ունենար։ Հայ ժողովուրդը պէտք է օգտագործէ 1927 թուականի Կոնգրեսի պատեու ներսը տարած մեծ յաղթանակի պտուղները՝ հասնելու գերնպատակին։ Մենք շատ երկար եւ դժուար ճանապարհ անցանք , որպէսզի կէս ճանապարհին կանգ առնենք:

Նախապատրաստելու համար օգտագործուած են Միացեալ Նահանգներու Կոնգրեսի գրադարանի 1920-1929 թուականների փաստաթուղթերը:

Արեգ Գալստեան

Լուսանկարին մէջ՝ Հայաստանի Անկախութեանն Աջակցող Ամերիկեան Կոմիտէի անդամները եւ սենատորները 1927 թուականի հանդիպումէն ետք Աղբիւր՝ Abricot  / Ծիրան

Յօդուած 25. Լոզանի պայմանագիր

Թուրքիան պարտաւորուած է ճանաչել հաշտութեան պայմանագիրներու եւ հաւելեալ կոնվենցիաներու ամբողջական արժէքը, որոնք կնքուած են այլ պայմանաւորուող տերութիւններու կողմէ այն տերութիւններու հետ, որոնք կռուած են Թուրքիոյ կողմէ, ընդունել այն դրոյթները, որոնք ընդունուած են կամ պիտի ընդունուին նախկին Գերմանական կայսրութեան, Աւստրիայի, Հունգարիայի եւ Բուլղարիայի տարածքներու հետ կապուած եւ ճանաչել նոր պետութիւնները այդպիսով հաստատուած սահմաններում: