Ռուսական պատմագրութեան մէջ դժուար  հնարաւոր ըլլայ գտնել այնպիսի երկար եւ միտումնաւոր կեղծուած նիւթը, որքան 1918 թուականի Բրեստի հաշտութեան պայմանագիրի արդիւնքներն ու նշանակութիւնը։ Պատմական գիտութեան ազատագրումը գաղափարական կլիշեներէն, իշխանութեան մէջ գտնուող ԽՄԿԿ-ի կողմէ հասարակական կարգի կատարումէն որոշակի յոյսեր արթնցուց հայ ժողովուրդի հանդէպ այս խայտառակ ու դաւաճան աշխարհի արդիւնքներու օբյեկտիվ եւ համակողմանի քննութեան առնչութեամբ։ 

90-ականներու սկիզբն ռուսական պատմագիտութեան մէջ յայտնուեցան շարք մը աշխատութիւններ, որոնց մէջ փորձ  կատարուած է դիտարկել առաջադրուած հարցերը նոր դիրքերէն։ Այդ հրապարակումներուն մէջ ընդգրկուած են Ն.Միխայլովի, Վ.Ժուրավլիովի, Ա.Պանցովի, Յու.Ֆելիդտինսկիի յօդուածները։

Սակայն այս աշխատութիւններու մանրամասն ուսումնասիրութեամբ, կամայ թէ ակամայ, կուգանք հիասթափեցնող եզրակացութեան մը. հայկական տարածքներու ճակատագիրը, որը Ռուսաստանի կողմէ Գերմանիայի թելադրանքով տրուած է Թուրքիային, կրկին դուրս մնացած է հեղինակներու ուշադրութեան։ 

Կրկին, ինչպէս նախկին ժամանակ, լենինեան կանխատեսումներու թեզը, առ այն, որ այս անարդար խաղաղութեան փխրունութեան եւ Համառուսաստանեան կենտրոնական գործադիր կոմիտէի եւ Ժողովրդական կոմիսարներու խորհուրդի կողմէ 1918 թուականի Նոյեմբերի 13-ին Գերմանիայի մէջ տեղի ունեցած հեղափոխութենէն ետք այն չեղեալ համարելու մասին, իբր հաստատուած է։

Միեւնոյն ժամանակ, համառօրէն մոռցուած է, որ այս պայմանագիրի պայմաններուն ֆորմալ միակողմանի չեղարկումն իրականութեան ոչ մէկ կերպ չէ հանգեցուցած պայմանագիրով տրուած հայկական հողերու վերադարձին Հայաստանին։ Եւ եթէ Պաթումն ի վերջոյ վերադարձուցին Վրաստանին, ապա Կարսն ու Արտահանը երբեք չեն պոկուած Թուրքիաէն  եւ մինչ օրս անոր կը կազմեն։

Յիշենք իրադարձութիւններու հիմնական ուրուագիծը.

Ինչպէս գիտեք, 1918 թուականի Մարտի 1-ին Բրեստ-Լիտովսկիի մէջ խաղաղ բանակցութիւններով խորհրդային պատուիրակութիւնը ստացաւ խաղաղութեան պայմանագիրի վերջնագրի վերջնական թեքսթը, շատ աւելի դժուար, քան նախկին նախագիծի մէջ:

Այս վերջնագիրին մէջ բոլորովին նոր պահանջ դրուեցաւ, որը հրեշաւոր կերպով փոխեց հայ ժողովուրդի ճակատագիրը՝ Ռուսաստանէն ի օգուտ Թուրքիայի պէտք է պոկվեին հիմնականը հայաշատ Արտահանի, Կարսի եւ Պաթումի շրջանները։ Մարտի 3-ին կնքուեցաւ պայմանագիրը։

Կը նշանակէր, որ Պոլշեւիկները երկու օրէն քիչ ժամանակով վճռեցին ամբողջ ժողովուրդի ճակատագիրը՝ նոյնիսկկ չստանալով վերջինիս համաձայնութիւնը։ Բրեստի հաշտութեան պայմանագրի 4-րդ յօդուածը Թուրքիային վերադարձուց ոչ միայն պատերազմի ընթացքին գրաւուած թուրքական Հայաստանի բոլոր տարածքները, այլեւ Կարսի, Արտահանի եւ Պաթումի շրջանները։

Հիմնական հարցը, որուն կը ցանկանանք ուշադրութիւն հրաւիրել եւ որն երբեք չէ արծարծուած պատմագրութեան մէջ, այն է, թէ ինչպիսին եղած է Նախիջեւանի ու Դոնի Ռոստովի հայ բնակչութեան արձագանքը Բրեստի հաշտութեան կնքելու լուրին։

Մեզ հասած է եզակի փաստաթուղթ մը, որը տրուած է Գ.Խ.Չալխուշեանի «Կարմիր գիրքը» եւ կը կոչուի «Դոնի հայերի բողոքը»։ Քանի որ Գ.Խ.Չալխուշեանի աշխատութիւնները, այդ թիւին՝ «Կարմիր գիրքը», մատենագիտական ​​հազուադէպութիւն են, կը ներկայացնենք այս փաստաթուղթն ամբողջութեամբ.

Դոնի հայերու բողոքը․

«Դոնի բանակի շրջանին մէջ բնակող հայերը՝ ի դէմս համայնքի ուղղակի, հաւասար եւ գաղտնի քուէարկութեամբ ընտրուած Դոնի Ռոստովի եւ Նախիջեւանի Համընդհանուր խորհուրդի,  բուռն կը բողոքեն Բրեստ-Լիտովսկի խաղաղութեան դէմ, որը բացասաբար կանխորոշեց ինքնորոշման հարցը, թոյլ տուաւ հայկական շրջաններու բռնակցումը եւ հայերն ուղարկուեցան խժռուելու թուրքերու կողմէ։

Դեռեւս նախքան պատերազմ սկսելն՝ 1914 թուականի Յունուարի 26-ի գործողութիւնը, մեծ տերութիւնները, այդ թիւին՝ այժմ համաձայնութեան եկած ուժերը. Ռուսաստանը, Գերմանիան եւ Թուրքիան, ընդունեցին Թուրքիոյ մէջ հայերու խաղաղ գոյութեան համար անհրաժեշտ բարեփոխումներու նուազագոյնը։ Անվերջ, երկար, հրեշաւոր է հայերու նահատակութիւնը։

Եւրոպան կը սարսափի, երբ իմանայ մեր բոլոր նահատակներու, մեր բոլոր տառապանքներու եւ միլիոնաւոր ոտնահարուած կեանքերու մասին, եւ, հաւանաբար, ինքը՝ Գերմանիան, կը սարսափի՝ հենուելով բարոյական եւ ֆիզիկական ուժի վրայ, որ թուրքերն իրենց թոյլ տուած են ամեն վայրագութիւններ՝ զգալով անոնց կատարեալ անպատժելիութիւնը։

Ի՞նչ  կուտայ հայերուն Բրեստ-Լիտովսկի հաշտութեան պայմանագիրը. հայերով խիտ բնակեցուած տարածքները՝ Պաթումէն Կարս, կը տրուի թուրքերուն։ Հայերու դէմ անոնց հնարաւոր վայրագութիւններու գոտին աւելի կ՛ընդլայնուի։

Իսկ թուրքերն արդեն դէպի առաջ կը շարժուին։ Անոնք կը գրաւեն նոր գիւղեր, քաղաքներ, վայրագութիւններ կը գործեն Անդրկովկասի մէջ։ Կը վառուի նոր, չլսուած կրակի նոր ջահը եւ կրկին կ՛ենթարկուի ոտնահարութեան, աւիրուածութեան ու կողոպտումի, սպաննութեան ու պղծման հայկական հնարաւոր ամեն ինչ։

Արդեն չարագուշակ լուրեր կը տարածուի Անդրկովկասէն. հայերուն կոտորած, տեղահանած են եւ անոնք փախած այն ​​վայրերէն, որտեղ հարիւրաւոր տարիներ խաղաղ աշխատած են։ Չինգիզ Խանէն եւ Թամերլանէն փրկուած փոքր մշակութային ժողովուրդը բացայայտօրէն կը ոչնչացուէր Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրով, որը ստորագրած են եւրոպական պետութիւնները՝ հանդիսանալով ազատ ժողովուրդներու անունով։

Թող ամբողջ Եւրոպան իմանայ, որքան ամօթալի է այս աշխարհը, որը հաւասար է հայերու սպաննութեանը։ Թող մեր այս աղաղակը հնչէ այնտեղ, որտեղ մարդ կայ, որտեղ կայ մարդկային արժանապատուութիւն, որտեղ մարդկային զգացմունքներն ու միտքը դեռ չեն բթացած»:

Դժուար է ինչ-որ բան աւելացնել այս փաստաթուղթին։ Թէ եւ բողոքի ակցիան կոլեկտիվ բնոյթ կը կրէ, սակայն անոր ոճն ու լեզուն կասկած չեն ձգէր, որ այն հեղինակած է Դոնի Նախիջեւանի ականաւոր հայ գործիչ, իրաւաբան, գրող, քաղաքային խորհուրդի խօսնակ Գրիգորի Քրիստոփորի Չալխուշեանը։

Արեւմտեան Հայաստանի հայերուն հասցուած վիրաւորանքը ցաւալի արձագանք գտաւ ոչ միայն Դոնի Նախիջեւանի, այլեւ Ռուսաստանի տարբեր քաղաքներու հայրենակիցներուն։ Դոնի շրջանի հայերու բողոքն ընդունուսծ է Ռուսաստանի հայկական գաղթօջախներէն շատերու կողմէ։

Միեւնոյն ժամանակ Պետրոգրադի հայկական գաղութը պատրաստեց իր բողոքը, որն իր հիմնարար գաղափարներուն մէջ կը կրկնէ նախիջեւանականը.

Պետրոգրատահայերու բողոքը․

«Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը հայերու համար մահապատիժ է։ Արեան մէջ թաթախուած Հայաստանը կը վերադառնայ իր դիրքերը։ Յայտնի է, որ հայի արիւնը թափուած է եւ կը թափուի ոչ ի փառս մեծ մրցակիցներու՝ իրեն խորթ խնդիրներու համար։ Հայերը կը պայքարեն իրենց դատավարութեան, մարդու իրաւունքներու համար, որոնց չեն կարողացած հասնիլ դարեր շարունակ։

Հայերու իրաւունքները ճանչցուած են Եւրոպայի կողմէ։ Անոնք կնքուած են միջազգային արձանագրութիւններով, որոնք ստորագրած են այն տերութիւնները, որոնք ներկայիս կը պատերազմին իրար դէմ։ Ռուսաստանն ու Գերմանիան, որոնք հաւասարապէս պատասխանատու են հայերու ճակատագիրի համար, Բրեստ-Լիտովսկի հաշտութեամբ խախտեցին իրենց ստանձնած պարտաւորութիւնները, որոնք մէկ անգամ եւս ամրապնդեցին 1914 թուականի Յունուարի 26-ի պատերազմի գրեթէ նախօրդ օրը: Երկու կողմերն ալ հնարաւոր գտան կրկին վերադառնալ։

Հայաստանը թուրքական տիրապետութեան տակ, առանց որեւէ՝ անվտանգութիւնը երաշխաւորող պայմաններու։ Հայերու պայքարը Թուրքիոյ դէմ իր գոյութեան համար, պատերազմ չէ անոր դաշնակիցներու դէմ։ Եւ պատճառ չկայ, որ անոնք որոշակի հանգամանքներէն ելնելով փոխեն իրենց վերաբերմունքը հայերու նկատմամբ։

Բրեստի պայմանագիրը, որը մասամբ կը վերաբերուի Հայաստանին, խորը բռնութեան գործուղութիւն է արդարադատութեան եւ Հայաստանի իրաւունքներու դէմ։ Պետրոգրադի հայերը կը բողոքեն այն պայմանագիրի դէմ, որը կը պահանջէ Հայաստանը վերադարձնել թուրքական տիրապետութեան, եւ հայկական զօրքերը հեռացնել Հայաստանէն եւ թուրքական զօրքերու կողմէ բռնագրաւել:

Բողոքելով Ռուսաստանի սահմաններէն Հայաստանը մուսուլմաններով բնակեցնելու թուրքական կառավարութեան ոտնձգութիւններու դէմ։ Պետրոգրադահայերը կը դիմեն քաղաքակիրթ աշխարհին եւ հայ կեանքի նոր ողբերգութիւնը կը ներկայացնեն բոլոր երկիրներու հասարակական խիղճի դատին։ Թող բարերարութեան ձայնը բարձրանայ՝ պաշտպանելու մարդկութեան ոտնահարուած հիմքերը եւ ժողովուրդի իրաւունքները՝ իզուր ձգտելով դուրս գալ անոնց գոյութեան ճիրաններէն դէպի իրենց ճակատագիրի ազատ կառուցման բաց տարածութիւն»։

Վերադառնալով Դոնի Նախիջեւանի հայ համայնքի դիրքորոշմանը Բրեստի խաղաղութեան վերաբերեալ, կը ցանկանանք կանգ առնել հետեւեալ կէտերու վրայ. Իրավիճակի պարադոքսը, մեր կարծիքով, կը կայանայ անով, որ ռուսական քաղաքի հասարակութիւնը, թեկուզ էթնիկական առումով մեծ մասամբ ոչ թէ ռուս, այլ հայ, կը բողոքէ Ռուսաստանի կառավարութեան որոշման դէմ։

Այս առաջին բանն է։ Երկրորդը. կնքուած հաշտութեան պայմանագիրի պատասխանատուութեան հաւասար բաժինը դրուած է երկու կողմերու վրայ՝ թէ՛ Ռուսաստանի՝ հայերու աւանդական պաշտպանի, թէ՛ Գերմանիայի վրայ, որու աջակցութեան վրայ հենուելով թուրքերն իրականացուցած են իրենց վայրագութիւնները։ Այս երկու երկիրներն հստակօրէն նշուած են որպէս հայ ժողովուրդի ցեղասպանութեան շարունակութեան մեղաւորներ, որոնց նոր ելակէտը Բրեստի խաղաղութեան պայմանագիրն էր։

Այս պայմաններով, երբ Ռուսաստանը, Գերմանիան եւ նոյնիսկ Թուրքիան, 1914 թուականի Յունուարի 26-ին ստորագրելով հայերու իրաւունքները երաշխաւորող գործողութիւնը, փաստացի չեղեալ համարեց այն, Նախիջեւանի հասարակութիւնը հնարաւոր համարեց դիմել ողջ Եւրոպային՝ յուսալով, որ այդ՝ յուսահատութեան ճիչը, «կը լսուի ամեն տեղ, որտեղ մարդ կայ, որտեղ կայ մարդկային արժանապատուութիւն, որտեղ մարդկային զգացմունքներն ու միտքը դեռ չեն բթացած»:

Եւրոպան հերթական անգամ խուլ ձեւացաւ յուսահատութեան այս ճիչի հանդէպ։ Միամտութիւն կ՛ըլլայ որեւէ բան սպասել Ռուսաստանի բոլշեւիկեան կառավարութենէն, որը մտահոգուած է բացառապէս սեփական իշխանութեան պահպանմամբ։ Բայց Դոնի հայ հասարակութեան բողոքի հզօր ձայնը՝ անխոնջ Գ.Խ.Չալխուշեանի գլխաւորութեամբ, ծառայեց որպէս բարոյական ուղենիշ, որուն կը հաւասարուի աշխարհի ողջ առաջադէմ հանրութիւնը։

Ռ.Գ.Տիկիջեան, պատմական գիտութիւններու թեկնածու, Համայնք Պիատիգորսկ 1996թ.