ԵՐԵՔ ՅԱՋՈՐԴԱԿԱՆ ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԻՒՆՆԵՐՈՒ ԿՈՂՄԷ ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆի ՄԷՋ ՀԱՅԵՐՈՒ ԴԷՄ ԻՐԱԳՈՐԾՈՒԱԾ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԶՈՀԵՐՈՒ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ.

Պէտք է միշտ յիշել, որ հայերու հանդէպ իրագործուած  ցեղասպանութիւնը Հայաստանի գաղութացման լայն շրջանակի մէկ մասն է, եւ ապամարդկայնացումն ու բնաջնջումը անոր հետ զուգահեռ են:

Աւելի քան մէկ դար հայ ժողովուրդը ենթարկուած է  «բնաջնջման պատերազմ» – ի։

Ժան Ժորեսը, օգտագործելով «բնաջնջման պատերազմ» թերմինաբանութիւնը, հասկացած էր հայ ժողովուրդին պատուհասած դժբախտութեան ողջ ծաւալը։

«Բնաջնջման պատերազմ» որակումը յետագային միջազգային իրաւունքին ամրագրուեցաւ ցեղասպանութիւն թերմինաբանութեամբ, եւ հայ ժողովուրդի տխուր ճակատագիրը պէտք է դառնար ելակէտ։

Ինչպէս ըսած է պատգամաւոր Ժան Ժորեսը, հայերու դէմ իրագործուած   ցեղասպանութիւնը  սկսած է Օսմանեան կայսրութեան օրերուն «սուլթանի կողմէ, ով դանակով ջարդ ուզած է, կազմակերպած եւ ղեկավարած է», յաջորդական ալիքներով, որոնց գագաթնակետը 1915-էն 1923 թուականներն եղած ժամանակահատուածն է: Բնաջնջումը կը շարունակուի այսօր, ինչպէս ականատես եղանք 2020 թուականին թուրք-ատրպէյճանական ագրեսիայի եւ Արցախի բնիկ բնակչութեան դէմ անոր դաշնակիցներու կոալիցիայի ժամանակ։

Կոստանդնուպոլիսէն մինչեւ Կասպից ծով՝ իրենց պապենական հողի վրայ գետնի տակ ամփոփուած են աւելի քան 10000 տարի ապրող բնակչութեան անդամահատուած դիակները:

Հայ դիակներու, այսինքն՝ մեր նախնիներու մնացորդներուն վրայ, Արեւմտեան Հայաստանի բնական պաշարներու թալանի եւ Արեւմտեան Հայաստանի պետութեան վրայ կառուցուած է, այսպէս կոչուած, ժամանակակից Թուրքիան, որը համաձայնած է ցեղասպանութենէն ետք մնացած բնական պաշարներու արդիւնահանումը կիսել հանցակից եւ ինքնագոհ Արեւմուտքի հետ։ 

հայերու դէմ իրագործուած  ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի ոգեկոչման նախօրէին ես կը ցանկանայի յարգանքի տուրք մատուցել այս մի բուռ մտաւորականներուն եւ քաղաքական գործիչներուն, ովքեր Ֆրանսիոյ մէջ պաշտպանեցին իրենց պատիւը ՝ պաշտպանելով հայ ժողովուրդին:

Ես կը ցանկանայի յիշատակել մի քանի յայտնի անուններ, այդ թիւին ՝ Անատոլ Ֆրանս, Ֆրանսիս Տէ Պրեսենսէ, Պիեռ Շարմեթան, Տենիս Քոշեն, Ալբեր Տէ Մուն, Պիեռ Կվիլար, Շարլ Փեգան, Ալպեր Վանտալ եւ արժանին մատուցել հայ ազգային պատուիրակութեան անդամ գրող եւ դիւանագետ Արշակ Չոբանեանին, ով իր համոզուածութեան շնորհիւ կարողացաւ համոզել այդ մարդկանց՝ բարի կամք դրսեւորել այս համընդհանուր գործին:

Ֆրանսիոյ հայատեաց շարժման ողջ ընթացքին, այսինքն ՝ 1878-1923 թթ., արտասանած ճառերուն մէջ չի կարելի չհասկանալ թուրք-ատրպէյճանական երկրորդ ագրեսիայի ժամանակ տեղի ունեցած ցեղասպանական կոտորածի համատեքստը։

– Նախ, Ալպեր Վանտալը, ֆրանսիացի պատմաբանն ու գրողը, որը 1897 թուականին  Հայաստանի վերաբերեալ խորհրդաժողովին մէջ դատապարտած է էլիտայի լռութիւնը եւ զանգուածային սպաննութիւններու իրականութիւնը լռեցնելու համար գննուած մամուլի մեղսակցութիւնը առաջին անգամ անուանած է դաւադիր լռութիւն։ Այն ժամանակ, ինչպէս եւ հիմայ, լռութեան այդ նոյն դաւադրութիւնը կը գործէ գրաւեալ Արցախի մէջ հայկական հարուստ ընդերքի տիրանալու գործին։

–   Այնուհետև Ֆրանսիայի արտաքին գործերու նախարարներու կողմէ անուղղակի կամ պաշտօնապէս յայտարարուած չեզոքութիւնը, որը երեկ, ինչպէս եւ այսօր, կը հակասէ Ֆրանսիայի մարդասիրութեան եւ ազատութեան քաղաքականութեան, ջարդերը, որոնք կատարուած են ազատութեան դէմ։

–   Վերջապէս, որոշ պետութիւններու մեղսակցութիւնը, որոնք երեկ, ինչպէս եւ այսօր, ներկայ դիւանագիտական ​​կորպուսի եւ վկաներու արմադայի միջոցով տեղեակ եղած են կոտորածներու մասին:

Այսօր ես կցանկանայի հանդիսավոր կերպով խնդրել Ֆրանսիային միանալ հայկական շարժմանը արժանապատիվ հարգանքով, ամեն ինչ անելով այն մեծահոգության համար, որը նա դրսևորեց գեներալ Գուրոյի ձայնով՝ վավերացնելով Սևրի պայմանագիրը ։

Մասնաւորապէս, հայ ժողովուրդը հաւատարմութեան առումով նոյն փոխադարձութիւնն ակնկալած է Ֆրանսիայէն, որը կարծես թէ վերջին պետութիւնն է, որը չէ վավերացուցած Սեւրի պայմանագիրը, եւ որն իր մանդատները կատարելու ժամանակ դէ ֆակտօ կիրառած է այն։ Որովհետեւ Արեւելքի լեգեոնի մէջ ներգրաւուած հայ ազգը, նոյնիսկ աւելի քան հարիւր տարի ետք դեռ մտադիր է տրամաբանել գեներալ Կուրոյի 1920 թուականի Օգոստոսի 29-ի խօսքերը, երբ ըսած է. «Մեծահոգի Ֆրանսիան հպարտութեամբ կը յիշէ, որ պատիւ ունեցած է Հայաստանի զաւակներուն վստահիլ սվիններու հաւաքածու, որոնցմով անոնք խանդավառութեամբ գործած են»։

Այս առատաձեռնութիւնը, որը խարխլուած է 1921 թուականին Ֆրանսիայի եւ քեմալականներու միջեւ կնքուած Անգորայի համաձայնագիրով, եւ որու պատճառով Կիլիկիայի մէջ 33000 հայեր կոտորուած են քեմալական ահաբեկչական զօրքերու կողմէ, այժմ պէտք է ամբողջութեամբ կիրառուի հայ ժողովուրդի նկատմամբ։

Ֆրանսիայի դերը հսկայական է, եւ այդ մի քանի առումներով:

Նախ եւ առաջ խաղաղութեան տեսանկիւնէն. վավերացնելով Սեւրի պայմանագիրը՝ Ֆրանսիան վերջնականապէս եւ օրինական կ՛աւարտէ Առաջին համաշխարհային պատերազմը։ Յիշեցնեմ, որ Փարիզի արուարձաններու պայմանագիրներու համատեքստին մէջ Առաջին համաշխարհային պատերազմի աւարտի վերջնական ակտը պայմանաւորուած եւ կասեցուած է Սեւրի պայմանագրի վավերացմամբ։

Աշխարհի այս տարածաշրջանին սահմաններու վերանայման բուռն պայքարն ուղղակիօրէն առնչուած է Սեւրի պայմանագրի եւ 92-րդ յօդուածի որոշման, որուն ուղղակիօրէն կողմ է Արեւմտեան Հայաստանը (1920թ. Հայաստան):

Երկրորդ, փոխհատուցումներու հարցով Ֆրանսիոյ կողմէ Սեւրի պայմանագրի վավերացումը թոյլ տուած է անցնիլ հայերու դէմ իրագործուած ցեղասպանութեան հետ կապուած փոխհատուցման հարցերու քննարկման։ Քանի որ Ֆրանսիան իր ձեռքին կը պահէ փոխհատուցման հարցը լուծելու իրաւունքը։

Փոխհատուցման հարցը բացարձակապէս անկախ է, ինչպէս ոմանք կը ցանկանային հաւատալ հայերու դէմ իրագործուած  ցեղասպանութեան ճանաչման:

Աւելին, Ֆրանսիան, Ռուսաստանը եւ Մեծ Բրիտանիան՝ Եռակի Անտանտը, արդեն 1915 թուականին հանդէս եկած են Հայաստանի մէջ Թուրքիայի իրականացուցած ջարդերը մարդկութեան եւ քաղաքակրթութեան դէմ նոր յանցագործութիւններ որակելու օգտին։

Ինչ կը վերաբերուի ֆինանսական հարցերուն, ապա Հայաստանի ազգային շահերը պէտք է համապատասխանին Արեւմտեան Հայաստանի շահերուն, այսինքն՝ այն Հայաստանի, որը ճանաչուած է 1920 թուականին։ Պէտք է յարգել հայ ժողովուրդի կողմէ ճանաչուած Բոլոր իրաւունքները։

Այս կապակցութեամբ կը ցաւիմ, որ Արեւելեան Հայաստանի Հանրապետութեան արտաքին գործերու նախարարութեան կայքին մէջ հայոց ազգային պատմութեան ամբողջական հատուածներ նշուած չեն։

Այս պարագային  կարեւոր կ՛ըլլայ նշել, որ հայ ժողովուրդի կրած տառապանքներու եւ անոր պատմութեան հիման վրայ է, որ պետութիւնը ճանաչուած է ոչ պակաս, քան 34 պետութիւններու, մասնաւորապէս՝ Հայաստանի պետութեան կողմէ։

Հատկանշական է նաեւ Պողոս Նուպարի գլխաւորած հայ ազգային պատուիրակութեան աշխատանքը, ով խաղաղութեան համաժողովին հայկական պատուիրակութեան ղեկավարն էր եւ  լիազօրած էր Աւետիս Ահարոնեանին պայմանագիրը ստորագրել։

Անհրաժեշտ է նաեւ նշել Վիլսոնի արբիտրաժային որոշման առկայությունը, որը բարձրագույն իրավաբանական ակտ է: Շատ քիչ պետություններ տարածաշրջանում կարող են պնդել, որ իրենք իրենց սահմանն այսքան կարեւոր ակտով են որոշել ։

Ի հեճուկս այն բանի, ինչ յայտարարուսծ է այս կայքին, նշենք, որ Արեւմտեան Հայաստանը չէ կորսնցուցած իր բնիկ բնակչութիւնը, քանի որ Արեւմտեան Հայաստանի հայերն կ՛ապրին աքսորի մէջ աշխարհի տարբեր երկիրներու մէջ, որ Արեւելեան Հայաստանի Հանրապետութեան բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը հայերու դէմ իրագործուած ցեղասպանութենէն փրկուածներու ուղղակի ժառանգներն են, եւ որ վերջապէս մեր բնիկ բնակչութիւնը, Ցեղասպանութենէն փրկուածներու ժառանգները, որոնք թաքնուած են Հայկական լեռնաշխարհի լեռներուն, կ՛ապրին եւ մտադիր են պահպանել իրենց աւանդական արժէքները, իրենց ժառանգութիւնը եւ անխախտ հաւատը Արեւմտեան Հայաստանի հայ մնալու ազգային վերաստեղծման այս անդառնալի շարժման մէջ ՝ դառնալով Արեւմտեան Հայաստան պետութեան քաղաքացիներ ։

Կ՛ողջունեմ այս քաղաքացիներու օրինակելի խիզախութիւնը, որոնք ազգի իսկական հերոսներն են։ Կառաջարկեմ նաեւ, որ Արեւելեան Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի կայքին կատարուին միջազգային իրաւունքով պահանջուող ուղղումներ այն փաստի վերաբերեալ, որ Արեւելեան Հայաստանի Հանրապետութեան արեւմուտքին գտնուող պետութիւնը կոչուի Արեւմտեան Հայաստան, եւ որ այս նահանգին մէջ կ՛ապրին, ներառեալ. միւսները՝ մարդիկ, ովքեր ենթարկուած են գաղութացման վայրագութիւններուն եւ կը կոչուին Արեւմտեան Հայաստանի հայեր։

Միւս կողմէ, ես կ՛ողջունեմ այն ​​փաստը, որ վերջապէս «ինքնավար» տերմինը մտած է պաշտօնական դիսկուրս, ինչը մեծ առաջընթաց է, մեզ կը մնայ միայն ողջունել Արեւմտեան Հայաստանի Հայերու Համագումարի եւ Արեւմտեան Հայաստանի Ազգային խորհուրդի աշխատանքը. որը աւելի քան քսան տարի առաջ աշխատած է աւանգարդով, որպէսզի հայ ժողովուրդի ինքնիշխանութիւնը ճանաչուի աշխարհի բոլոր պետութիւններու կողմէ՝ ՄԱԿ-ի շրջանակներուն։

Մենք կը շարունակենք այս աշխատանքը իրաւունքներու կիրառման միջազգային ֆորումներուն եւ, մասնաւորապէս, Բնիկ ժողովուրդներու իրաւունքներու փորձագիտական ​​մեխանիզմի նիստին, որն աւանդաբար տեղի  կ՛ունենայ իւրաքանչիւր տարուայ Յուլիսին։

Ինչ կը վերաբերուի յառաջիկայ նորութիւններուն, երկու մեկնաբանութիւն ունիմ.

Նախ՝ ցեղասպանական ագրեսիան նոր վերապրած Արցախի անկախութեան ցանկութիւնը ոչ մէկ կերպ չի համապատասխանիր հայկական ազգային շահերուն ընդհանուր առմամբ։

Արցախի հարցի լուծումը մեծապէս կապուած է Արեւմտեան Հայաստանի հետ՝ 1920 թուականի ճանաչուած Հայաստանի հետ, որու արեւելեան սահմանը պէտք է որոշուի Սեւրի պայմանագիրի 92-րդ յօդուածի համաձայն։ Արեւմտեան Հայաստանի դիրքորոշումը ճանաչած է Արցախի ինքնավարութիւնը եւ կը հաստատ է, համաձայն միջազգային իրաւունքի, որ Արցախի տարածքը կը պատկանի իր իրաւասութեան։

Հակառակ պարագային,  Հայաստանն է, ընդհանուր առմամբ, կը տկարանայ աստիճանական ջախջախուելու արդիւնքին, որու առաջին ակտը Արեւմտեան Հայաստանի զինագրաւումն էր, իսկ ետքը Արեւելեան Հայաստանի Հանրապետութեան անջատումը Հայաստանէն 1920 թուականին ՝ դիտարկելով Նախիջեւանի եւ Ջաւախքի դէպքերը Խորհրդային օրենսդրութեան շրջանակներուն, որն այլեւս գոյութիւն չունի ։

Երկրորդ, հաշուի առնելով, որ ժամանակի ընթացքին կը շարունակուի ցեղասպանութիւնը, որու մասին Ես կարող եմ յիշեցնել Ժնեւի մարդու իրաւունքներու խորհուրդի նստաշրջանին, հայ բնակչութեան համար բացարձակապէս անարժան եւ արհամարհական սկսած է յարաբերութիւններու կարգաւորուելու որեւէ գործընթաց՝ առանց հաշուի առնելու Արեւմտեան Հայաստանի կառավարութեան եւ ինքնիշխան Արեւմտեան Հայաստանի հայ ժողովուրդի կարծիքը։

Լիտիա Մարկոսեան

Արեւմտեան Հայաստանի Հանրապետութեան արտաքին գործերու նախարար