Արեւմտեան Հայաստան 

Դուք դեռ թոյլ չեք տուած ինձ բարձրաձայնել այն ​​ամենը, ինչ տեսած եմ իմ տասնութ ամսուայ տառապանքի ընթացքին…Եւ այնուամենայնիւ, ես կարիք ունիմ ամբողջ աշխարհին պատմելու այն, ինչ տեսած է իմ աչքերը, եւ այն, ինչ դեռ ոչ մէկ չէ տեսած այն ժամանակէն ի վեր, ինչ գոյութիւն ունեցած է աշխարհը, այն աստիճան, որ ինձ լսելէ ետք մարդկութիւնը սարսափէն կգունատվի, իսկ գաղթականի գրիչը կոտրուած է թուղթի վրայ…

Ես տեսած եմ երիտասարդներու, մեծերու, կանանց ու երեխաներու անվերջ ու ողբալի երթը, բաժանման ու մորթելու տեսարանները, երկնքի մէջ քարացած Աստծուն, երկրի վրայ մարդիկ, որոնք վերածուած են վայրագ գազաններու, արեան ծովի եւ յանցագործութիւններու ովկիանոսի վերածուած աշխարհը, վարար գետ, որը բարձրացած է դիակներու  քանակէն․․․

Ես կենդանի մնացի, որ աշխարհի չորս կողմը ինձ լսեն հազարաւոր կտրուած կոկորդներու հառաչանքները, որպէսզի աչքերիս խորքէն կայծակի պէս բռնկուի օգնութեան, աղաղակներու, վրեժխնդրութեան աղօթքներու բոցը, որոնք փայլատակեցին հազարաւոր հայուհիներու մարող հայացքի մէջ…

Ես ողջ մնացի որպէս հազարաւոր նահատակներու վկայ, պատգամաբեր եւ սուրհանդակ, որպէսզի կարողանամ պատմել այն բոլոր սարսափներու մասին, որոնք կատարուած են…

Ահա ես կանգնած եմ ձեր առջեւ․ անոնց արեան թանձրուկները կպած իմ  հագուստին, աչքերուս մէջ անոնց վեհ հայացքներու սրտաճմլիկ աղաչանքներն են, ականջներուս մէջ անոնց աղաղակներու ահասարսուռ ձայներն են։

Ես դեռ չեմ ձեւակերպած այն, ինչն  կ՛ուզեմ ըսել, բայց դուք ամեն ինչ կը հասկնաք իմ դիմագիծերէն, իմ արտաքինէն, իմ տարօրինակ շարժումներէն…

Ես ողջ մնացի, որպէսզի որպէս  սուրհանդակ բոլորին ըսեմ  եւ աւետեմ, որ ապրելու ցանկութիւնը եւ սառած ժպիտները, չծնուած երազներն ու խեղդուած ծաղիկները, սաղմերը հողի տակ եւ արեւէն այրուած երիտասարդ բոյսերը  կ՛արթննան, կը ջրուին, կը կենդանանան աստուածային սիրով,  կը ծաղկին, կը բեղմնաւորուին ու կ՛աճին:

   Այս հիասքանչ էջը, որը գրած է երիտասարդ աղջիկ մը՝ օրիորդ Ասթլիկ Պիզեանը, վերջերս փախած է Թուրքահայաստանէն եւ ժամանած է Կովկաս, իր պատմութիւնը յայտնուած է հայ փախստականներու տպագիր օրգան «Հայաստան»  օրաթերթի վերջին համարներէն մէկի մէջ՝ 1918 թուականին։