Արցախ (նաeu՝ Արձախ, Արցախամայր). Այսօր Արեւմտեան Հայաստան Պետութեան մէջ (Պատմական Մեծ Հայքի տասներորդ նահանգը), տարածուած էր Փոքր Կովկասի արեւելեան եւ Հայկական Լեռնաշխարհի հիւսիսարեւելեան մասը։ Մայրաքաղաքն էր իշխանանիստ Սոդքը կամ Ծավդեքը, իսկ Առանշահիկներու թագաւորութեան շրջանին՝ Դիւթական աւանը։  Նահագն ունեցած է 12 գավառ։ 

Արցախի հայ բնակչութիւնը կազմաւորուած է նախնադարեան բնիկ ցեղերու եւ պրոտո-արմեններու միաձուլման արդիւնքին։ Վերջիերս այստեղ հաստատուած են մ.թ.ա. 7-րդ դարին։ Պատմական աղբիւներու հաւաստմամբ Արցախը մտած է մ.թ.ա. 189 թ. հռչակուած Հայոց Թագաւորութեան կազմին մէջ՝ որպէս 15 նահանգներէն մէկը։ 

1387 թ. Արցախի բարեբեր նահանգը ենթարկուած է Լենկ-Թեմուրի կործանիչ արշաւանքներուն։ 15-րդ դարի վերջ այն ընկած է թուրքմեններու, իսկ 1555 թուականէն Սեֆիան Պարսկաստանի գերիշխանութեան տակ։ Այսուհանդերձ, մինչեւ նորագոյն ժամանակները Արցախը պահպանած է միատարր հայ բնակչութիւն եւ այն շարունակած են կառավարել Խաչենի տան իշխանները, որոնք 15-րդ դարէն կրած են «մելիք» տիտղոսը։

Պատմական այս շրջանին Արցախը բաժնուած էր հինգ մելիքութիւններու՝ Գիւլիստան, Ջրաբերդ, Խաչեն, Վարանտա եւ Դիզակ։ Արցախը հայկական միակ երկրամասն էր, որը թուրք-պարսկական դարաւոր իշխանութենէն ետք, պահպանած էր իր հայկական ինքնիշխանութիւնը եւ ունեցած է միջազգայնօրէն ճանաչուած սուվերեն կարգավիճակ։