Պատմաբան Ռուբեն Շուխեանը գրած է. Ուշագրաւ քարտէս. ԽՍՀՄ տարածքային պահանջները Թուրքիայէն՝ 2-րդ աշխարհամարտէն ետք։

Պատմութիւնն անհրաժեշտ է իմանալ համապարփակ կերպով, որպէսզի, համադրելով տարբեր փաստերն ու իրադարձութիւնները, կարողանալ գտնել մեզ հետաքրքրող պատմական իրողութիւններու ամբողջական եւ օբյեկտիվ պատկերը:1945-ի Մարտի 19-ին, երբ նացիստական Գերմանիայի պարտnւթիւնը կանխորոշուած էր եւ 2-րդ աշխարհամարտը Եւրոպայի մէջ կը մոտենար աւարտին, ԽՍՀՄ-ն չեղեալ  համարած է 1925-ի Դեկտեմբերի 17-ին կնքուած սովետա-թուրքական պայմանագիրը, որն ի դէպ այդ պահին միակն էր նման ձեւաչափով եւ որը փաստացի փոխարինած էր 1921-ի Մոսկուայի ռուս-թուրքական կեղծ պայմանագրին: ԽՍՀՄ-ի պաշտօնական յայտարարութեան մէջ ըսուած է.«2-րդ աշխարհամարտի տարիներուն տեղի ունեցած խոր փոփոխութիւններու արդիւնքին  այդ պայմանագիրն այլեւս չի համապատասխանիր նոր իրավիճակին եւ կարիք ունի լուրջ բարելաւման»:

ԽՍՀՄ ԱԳ նախարար Մոլոտովը Մոսկուայի մէջ Թուրքիայի դեսպան Սարպերին տեղեկացուց, որ անհրաժեշտ է փոփոխութիւններ կատարել ԽՍՀՄ-Թուրքիայ սահմանին եւ Բոսֆորի ու Դարդանելի իրաւական կարգավիճակի հարցով: Երբ Սարպերը հարցուցած էր, թէ «որոշ փոփոխութիւնները» Թուրքիայի արեւելեան սահմաններուն՝ Կարսին ու Արտահանին կը վերաբերուի՞ն, Մոլոտովը հաստատած էր. «Այո՛, նկատի ունիմ նախկին անարդարnւթիւններու վերացnւմը»: Թուրք դեսպանն անմիջապէս արձագանքած էր, որ 1921-ի Մոսկուայի պայմանագիրը Խորհրդային Ռուսաստանին բնաւ չէ պարտադրուած:

Ինչեւէ, Խորհրդային Հայաստանի ԱԳ նախարար Սահակ Կարապետեանը, կատարելով Կրեմլի առաջադրանքը, 1945-ի Ապրիլին 3 տարբերակ պատրաստած է՝ Թուրքիայի մէջ  ԽՍՀՄ նոր սահմաններ ընդլայնելու հարցով:

Առաջինը՝ ԽՍՀՄ-ին վերադարձնել Կարսի մարզը, Արտահանը եւ Սուրմալուի գաւառը, այլ խօսքով՝ վերականգնել 1914-ի ռուս-թուրքական պետական սահմանը:

Երկրրդը՝ վերականգնել 1878-ի Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրով Ռուսաստանի եւ Թուրքիայի միջեւ հաստատուած սահմանները, այսինքն՝ բացի Կարսի մարզէն՝ Խորհրդային Հայաստանին վերադարձնել Ալաշկերտի հովիտը՝ Պայազետ քաղաքով:

Երրորդը՝ Կարսի մարզէն, Սուրմալուի գաւառէն ու Ալաշկերտի հովիտէն բացի՝ վերադարձնել նաեւ հայկական վեց վիլայեթներէն երեքը՝ Կարինը, Վանը եւ Բիթլիսը, որոնք տրուած են Հայաստանին 1920 թուականին՝ ԽՍՀՄ-ի 1945-ի դրութեամբ դաշնակիցներու կողմէ՝ ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիայ եւ Ֆրանսիայ:

Կը կարծենք, այստեղ կարեւորն այն է՝ որ 3-րդ տարբերակով ԽՍՀՄ-ը փաստացի փորձած է, այսպէս ըսենք, “իրենով ընել” Սեւրի դաշնագրի եւ Ուիլսոնի իրաւավիճռի դրոյթներով սահմանուած տարածքներուն, որը սակայ չի յաջողուեցաւ, բայց այդ արդեն այլ պատմութիւն է:»

Leave a Reply