Մուսթաֆա Քեմալը «ազատագրական պատերազմի» նպատակով Ամասիայի,Կարինի եւ Սեբաստիայի մէջ տեղի ունեցած համագումարներէն ետք 1919 թուականի Դեկտեմբերի 22-ին այցելած է Հունկար Պեքթաշ-ի Վելի Ալեւի համայնքի առաջնորդներու օթիակ, որպէսզի ստանայ անոնց աջակցութիւնը՝ պատերազմին մասնակցելու համար։

Ան հանդիպած է Ահմետ Ջեմալեթթին Չելեպիի հետ, ով այդ ժամանակ  համայնքի  շեյխն էր (Փիր կամ շեյխ՝ Ալեւի համայնքի առաջնորդ-խմբ.)։ Որոշ խօստումներ տուած է անոր եւ ըսած. «Եկեք զաւթիչներուն վտարենք հայրենիքէն, ետքը ես մտադիր եմ ստեղծել  պետութիւն մը, որտեղ բոլորը կարող են վայելել իրենց ազատութիւնը»։ Ան նոյնիսկ նշած է, որ այդ պետութեան անունը պիտի կոչուի Անատոլիայի Հանրապետութիւն։

Ջեմալեթթին Չելեբին դրական ընդունած է այս խօստումները եւ ըսած . «Փաշայ, մենք ձեր հետ ենք այս պայքարին»: 

Կ՛ըսեն, որ  առաջին անգամ ան համայնքի խնայողութիւններէն երկու հազար Ռեշաթի ոսկի (օսմանեան պետութենէն մնացած ոսկեդրամ) նուիրած է Մ.Քեմալին։ 

Սակայն, Մ.Քեմալի ցանկութիւնները միայն նիւթական միտուածութեամբ չեն սահմանափակուիր։ Ան  Ջեմալեթթին Չելեպիէն ակնկալած է աջակցութիւն զինուորներ հաւաքագրելու համար: Չելեպին առանց վարանելու մեկնած է Սեբաստիայ, Թոքաթ, Ամասիայ, Չորում գաւառներ եւ ներկայացնելով Աթաթուրքի տուած խոստումները, շատերուն  համոզած է զէնք վերցնել եւ միանալ բանակին: 

Այս առաջարկն իսկապէս ժողովուրդի կողմէ ընդունուած է, եւ Ալեւի համայնքը լուրջ մասնակցութիւն կը ցուցաբերէ դիմադրութեան շարժումներուն։

Մուսթաֆա Քեմալն այս խոստումները տուած է նաեւ Կարինի, Ամասիայի եւ Սեբաստիայի համագումարներուն մասնակցած քրտական ցեղապետերուն: Անոնցմէ մէկը  Սեբաստիայի Քոչգիրի գաւառի ցեղապետերէն Ալիշան պեյն էր։ Առիթէն օգտուելով՝ ան նոյնիսկ Ալիշան պեյին առաջարկած է դառնալ պատգամաւոր։ Մուսթաֆա Քեմալը մասնաւորապէս առաջարկած է, որ քրտերը միանան այս գործընթացին եւ խոստացած է, որ ստեղծուելիք հանրապետութեան մէջ սահմանադրօրէն երաշխաւորուած կ՛ըլլան քուրտ ժողովուրդի բոլոր ժողովրդավարական իրաւունքները։ Քոչգիրիի համայնքը, տուրք տալով այս խոստումներուն, տարբեր տեսակի աջակցութիւն կը ցուցաբերէ Մ.Քեմալին:

Աջակցութիւններու այս գործընթացը կը շարունակուի մինչեւ 1921 թուականի առաջին խորհրդարանական նիստը։ Երկրի հարաւ-արեւելքէն եկող պատգամաւորները գրանցուած են որպէս Քուրտիստանի պատգամաւորներ։ Ալեւիներով խիտ բնակեցուած Տերսիմէն եկած պատգամաւորներուն առանձին թեւ կը հատկացուի: Հարկ է նշել, որ այս արտոնութիւնները շատ կարեւոր էին սահմանադրական եւ իրաւական տեսանկիւնէն։

Սակայն, չենք գիտեր ինչու, Մուսթաֆա Քեմալը չէ կատարած իր խօստումները, քանի որ, պարզուած է, այդ իր իսկական նպատակը չէր, պարզապէս ան տակտիկապէս օգտագործա

 է այս բոլոր լծակները՝ իր նպատակին հասնելու համար. ստեղծել Թուրքական պետութիւն՝ հիմնուած մէկ էթնիկ ինքնութեան վրայ:

Մուսթաֆա Քեմալը, յաջողութեամբ աւարտելով իր ծրագիրը, պետական  կրօն յայտարարած է իսլամը՝ սուննի ուղղուածութեամբ:

Ալեւիներուն տուած ոչ մէկ խօստում ան չէ կատարած՝  անտեսելով Ալեւիութիւն դաւանանքը: Ալեւիները անհանգստացած են եւ հեռագրերու միջոցով մի քանի անգամ այդ մասին յայտնած են Քեմալին։ Վերջինս անդրդուելի կը մնայ իր որոշման մէջ:

Չնայած այս հեռագրերուն եւ նամակագրութեանը, Քոչգիրի ցեղի առաջնորդները նոյնպէս ոչ մէկ պատասխան չեն ստանար Անկարայէն եւ 1921 թուականին յայտարարած են,  որ Մ.Քեմալը չէ ​​կատարած իր խօստումները, հետեւաբար՝  քրտերու եւ Ալեւիներու թշնամին է։  Անկէ ետք 1921 թուականին ցեղապետեր Ալիշերի, Զարիֆեի, Հայտար պեյի եւ Ալիշան պեյի գլխաւորութեամբ դիմադրութիւն եւ ապստամբութիւն սկսած է այն ռասիստական, ​​ֆաշիստական ​​համակարգի դէմ, որը կը ցանկանր հաստատել Մուսթաֆա Քեմալը։

Քոչգիրիի բնակչութեան դեմոկրատական ​​պահանջներուն լուծում տալու փոխարէն Մ.Քեմալը բանակի զինուած ստորաբաժանումներուն եւ կաղ Օսմանի աւազակախումբին  ուղարկած է տարածաշրջան՝  ամենա արիւնալի ձեւով ճնշելու ապստամբութիւնը: Արդիւնքին՝ հազարաւոր մարդկանց կոտորած եւ թալանած են՝ գրեթէ ոչ մէկ բնակելի տարածք չթողնելով ողջ մնացածներու համար, իսկ ողջ մնացած բոլոր ցեղապետերուն աքսորած են:

Մուսթաֆա Քեմալը Քոչգիրիի կոտորածէն ետք յայտարարած է, որ  իր մշակած թուրք-իսլամական սինթեզի վրայ հիմնուած քաղաքականութիւնը կեանքի կը կոչուի,  եթէ Ալեւիները ձուլուին իսլամին եւ երաշխաւորած է, որ այդ կ՛իրականացուի համակարգուած ձեւով։

Հանրապետութեան հռչակուելէ ետք՝ 1924 թուականին, ան հիմնած է կրօնական գործերու կոմիտէ՝ հիմնուելով սուննի իսլամի սկզբունքներուն: Սակայն այդքանով չէ բաւարարուած եւ 1925 թուականի Նոյեմբերի 30-ին Թեքքէի եւ Զաւիէի օրէնքի անուան տակ (տերվիշական օթիակներու, աղանդներու արգելում, որոնք  խոչընդոտներ են հասարակութեան համար՝ քաղաքակրթութեան ճանապարհին-խմբ.) ամբողջութեամբ արգիլած է ալեւիական հաւատքը։ Ան փակած է բոլոր օթիակները, որոնք կենդանի կը պահեն  այդ հաւատքը, եւ անոնց առաջնորդներուն ներառած է ահաբեկիչ յանցագործներու ցանկին։ Այսպիսով, այս օրէնքով՝ ալեւիական հաւատքի դէմ պէտք է պայքարի պետութիւնը։

Ան նոյնիսկ ջնջած է Ալեւի համայնքի յիշողութիւնը՝ ստիպելով անոնց ամձնագրերուն վրայ գրել «իսլամ» բառը, որպէսզի կապ չունենան իրենց անցեալի հետ։

Այս բոլոր իրադարձութիւններէն ետք Ալեւի համայնքն այլեւս չի վստահիր Մուսթաֆա Քեմալին։

Տերսիմցիները չեն հանդուրժած իրենց հաւատքի արգելքը: Գիտակցելով, որ Քոչգիրիի կոտորածէն ետք իրենց հերթն է, անոնք աւելի ամուր կը պաշտպանեն սեփական հաւատքը։ 

Այս բոլոր գործընթացները համակարգուած իրականացնելով՝ Մուսթաֆա Քեմալն այժմ կ՛անցնի իր ծրագրի երկրորդ փուլին։ Ան 1935 թուականին ընդունած է Թունջելիի յատուկ օրէնքը, որով միտումնաւոր կը փոխէ Տերսիմի անունը՝ դարձնելով Թունջելի։ Այնուհետեւ,  Թունջելին, Երզնկան եւ Բիւրակնը ներառող Խարբերդի մէջ հիմնած է  Նահանգապետի գլխաւոր ռազմական գրասենեակը (1936թ. Յունուարի 6): Ապտուլլահ Ալփդողանին նշանակած է Տերսիմի նահանգապետ եւ գլխաւոր հրամանատար, ով բանակի հրամանատար Սաքալլը Նուրեթթին փաշայի փեսան էր: Վերջերս կոտորած էր Քոչգիրիի խաղաղ բնակիչներուն։

Անկէ ետք տեղի կ՛ունենան պատմութենէն յայտնի իրադարձութիւնները։ Պատմական իրողութիւնները հաստատած են, որ նենգ ծրագիրներով հորինուած թեզով փորձած են մեզ հաւատացնել, թէ իբր Տերսիմի մէջ ապստամբութիւն եղած է, մինչդեռ իշխանութեան հիմնական խնդիրն էր ամայացնել այդ աշխարհագրութիւնը եւ արմատախիլ ընել Ալեւիներու հաւատքը: Ցեղասպանութենէն փրկուածներուն աքսորած են երկրի տարբեր վայրեր՝ իրենց մշակութային ինքնութեանը կրկին չհանդիպելու կամ աւելի հեշտ ձուլուելու համար։

Չնայած այն բոլոր դաժանութիւններուն եւ ցեղասպանութեանը, որ կիրառեց Մուսթաֆա Քեմալն Ալեւի համայնքի հանդէպ, դեռեւս կայ ալեւիներու մեծ զանգուած, որը պաշտպանած է անոր հիմնադրած Հանրապետութիւնը՝ որպէս աշխարհիկ հանրապետութիւն: Հիմայ այս շփոթուած ալեւիներուն կ՛ուզեմ հետեւեալ հարցը ուղղել. ՝՝Կամ մեր վերեւը նշած բոլոր պատմական փորձութիւնները սուտ են, կամ ձեր համոզմունքը հիմնուած չէ տեղեկատուութեան, փաստաթուղթերի եւ պատմական իրականութեան վրայ: Ի՞նչ կը կարծեք, աշխարհիկութեան մեր պատկերացումը կապ ունի արդեօ՞ք այս ամենի հետ՝՝:

Կ՛ուզեմ աւելցնել, որ  թէ եւ Ալեւիներն ու քեմալականները կողք կողքի նոյն ՝՝կաթսայի մէջ՝՝ քաղաքականութիւն կը վարեն, միեւնոյնն է, այն կը հակասէ բնութեան կանոններուն, քանի որ քեմալիզմը ֆաշիստական ​​մտածելակերպ ունի, որը մերժած է բազմամշակութայնութիւնը, բազմալեզուութիւնը, բազմադաւանութիւնը:

Սապրի Քարաման

Leave a Reply