1915-ի գարնան աքսորեալներու շարասիւներն սկսած է անցնիլ Ուրֆայով, որը տեղի հայերու  մոտ մտահոգութիւն առաջացուցած է։ Կարճ ժամանակ ետք Ուրֆայի մէջ սկսեցին հայերու  ձերբակալութիւններն ու տուներու խուզարկութիւնները։ Ուրֆայի հայկական Գերմուշ քաղաքի երիտասարդները  այլ շրջաններէն տարագրուած հայ երիտասարդներու հետ միասին բարձրացան Սուրբ Հովհաննէս լեռը, որտեղ սկսած են պատրաստուիլ դիմադրութեան՝ ընդդէմ ցեղասպանութեան։

Գրող Զիա Չալըշքանը, ով  ուսումնասիրած է Ուրֆայի հայ ժողովուրդի պատմութիւնը, իր ուսումնասիրութեան շնորհիւ լոյս տեսած է այսօր մոռցուած Սուրբ Հովհաննէս լեռին վրայ Ուրֆայի հայ երիտասարդներու՝ ցեղասպանութեան դէմ կազմակերպած ինքնապաշտպանութեան դեռեւս չլուսաբանուած մանրամասներու վրայ։ 

Զիա Չալըշքանը այսպէս պատասխանեց մեր հարցերուն․

Կարող է՞ք որոշ տեղեկութիւններ տալ վերոնշեալ Գերմուշ քաղաքի եւ Սուրբ Հովհաննէս լեռի մասին

Ուրֆայէն 5 կիլոմեթր դէպի արեւելք գտնուող Գերմուշը 1900-ականներուն հայկական քաղաք եղած է, այնուհետեւ դարձած է Ուրֆայի կենտրոնին ենթակայ Դաղ Էթեյի կոչուող թաղամասը։ Սուրբ Հովհաննէս լեռը կը գտնուի Գերմուշ քաղաքի հիւսիսին։ Այսօր ժողովրդական լեզուով կոչուած է Չիայէ Սիրփ Վանեշ (Çiyaye Sirp Vaneş):

Ո՞ւրկէ գիտեք, որ այս լեռը հայ երիտասարդներու համար վերածուած է ցեղասպանութեան դէմ դիմադրութեան կենտրոնի

Առաջին անգամ հանդիպեցայ գիրքի մէջ: Այնտեղ  կ՛ըսուէր, որ հայ երիտասարդները, հաւաքուելով Ուրֆայի մոտ գտնուող Սուրբ Հովհաննէս լեռին վրայ՝ կազմակերպած են դիմադրութիւն ցեղասպանութեան դէմ։ Սակայն տեղեկութիւն չէ եղած, թէ ուր  կը գտնուի լեռը։ Այսպիսով, ես փորձեցի պատկերացնել, թէ որտեղ է այս լեռը:

Ուրֆայի կենտրոնին՝ հայկական թաղամասին մոտ գտնուող տարածքներուն մէջ նման անունի չհանդիպեցայ։ Նոյն վայրին մէջ գտնուող Տէր Հակոբ վանքին եւ շրջակայքին լեռի մասին յիշատակման  որեւէ արձանագրութիւն չկար: Քաղաքի արեւելեան եւ հարաւային կողմերը հարթավայրային են։ Լեռը, որտեղ ապաստանած էր հայ երիտասարդութիւնը, պէտք է այլ վայրի մէջ  ըլլար։ Միայն մէկ գիրքի մէջ ննշուած է լեռին անունը։

Լեռի անունը պատահաբար լսեցի գիւղացին կը պատմեր, որ այդ հին հայկական Գերմուշ քաղաքէն դէպի հիւսիս գտնուող բարձր լեռնազանգուած է։

Առաջին հնարաւորութեան պարագային անոր հետ ճանապարհ ելլանք։ Մենք բարձրացանք լեռը: Իրականութեան  այն շատ բարձր լեռ էր։

Ի՞նչի հանդիպեցիք սարի վրայ

Առաջին ուշագրաւ պատկերը ժայռերու դասաւորութիւնն էր՝ կարծես պաշտպանական դիրքերու համար օգտագործուած ըլլային: Անընդհատ կը մտածէի, որ Սուրբ Հովհաննէս անունը կապուած է շատ հին ժամանակներու պատմութեան հետ։ Ժայռի գագաթին՝ մշակուած աղիւսներու առկայութիւնը ապացուցեց, որ ես ճիշտ եմ։ Հարաւային կողմը, Գերմուշին նայող հատուածին կանոնաւոր փորագրուած ժայռափոր քարանձաւի եւ շինութիւններու աւերակները ցոյց տուած են, որ այդ շատ հին պաշտամունքի վայր եղած է։ Ժայռերու մէջ փորուած ջուրի հորեր կային։ Ժայռերը խնամքով հղկուած էին, որպէսզի տաճարը պաշտպանուած ըլլար անձրեւէն: Ժայռերու վրա հայերէն գրութիւններ կային։

Ե՞րբ եւ ի՞նչ պայմաններով սկսած են իրենց դիմադրութիւնը Գերմուշի երիտասարդները

Դէպքեուի ականատես, ծնունդով Գերմուշէն Մկրտիչը  ինձ այսպէս նկարագրեց այդ օրերը. «Գիւղերուն մէջ սկսեցան յայտնուիլ տարբեր քարաւաններ։ Անոնք եկած էին Տիգրանակերտէն, Խարբերդէն, Սիվերեքէն։ Երբ մարդիկ հասան մեզ, պատմեցին ջարդերու մասին. այդ վայրերուն մէջ տղամարդիկ սպաննուած էին, բոլորին ստիպած են լքել իրենց տուները, իսկ կանանց ու երեխաներուն՝ ուղարկած են անապատ։ Աւելի ուշ մի քանի տղաներու ուղարկած են մեր քաղաք։ Ուրֆան եւ անոր գիւղերը լեցուած էին հայ գաղթականներով։ Հայերու մեծ մասը անոնց տարած են իրենց տուները։  

Այս զարգացումներու արդիւնքին օսմանեան բանակի սպա դարձած Ուրֆայի հայերը պաշտպանուելու տարբեր միջոցներ մտածեցին։ Բանակը լքած հայ սպաները եւ շրջակայ տարածքէն հաւաքուած երիտասարդները հաւաքուած էին Սուրբ Հովհաննէս լեռին վրայ։ Մէկ կողմէ դիմադրութեան կը պատրաստուէին, միւս կողմէ՝ սպաներու ուղղորդութեամբ հրաձգային վարժանքներ  կ՛անցկացնէին։ Իմանալով այս մասին, տարբեր շրջաններէն հայ եւ ասորի երիտասարդներ եկած էին այստեղ՝  մասնակցելու դիմադրութեան նախապատրաստական ​​աշխատանքներուն։ Ի հարկէ, երբ այս իրավիճակը յայտնի դարձաւ օսմանեան իշխանութիւններուն, պետական ​​պաշտօնեաներն անմիջապէս սկսեցան միջոցներ ձեռնարկել անոր դէմ՝ Սուրբ Հովհաննէս լեռին հնարաւոր դիմադրութիւնը պէտք է ճնշեր մինչեւ այն սկսիլը։ Օր մը այդտեղ եկան հսկայական զօրախումբ՝ հազարաւոր զինուած  մարդկանցով: Սկսաւ զինուած բախումը: Մինչեւ կէսգիշեր մարտը շարունակուեցաւ։ Մեր տղաներն ալ կը կրակէին։ Ինտենսիվ բախումներու արդիւնքին բազմաթիւ ազատամարտիկներ զոհուեցան։ Ոմանց յաջողուեցաւ փախիլ։ Լուսաբացին դիմադրութիւնը դադարեց։ Յաջորդ օրը տիպիկ պետական-դասական սցենարով բանակի ղեկավարը հրամայեց բոլոր տղամարդկանց հաւաքուիլ եկեղեցիին մէջ։ Բոլոր տղամարդիկ կատարեցին հրամանը: Անոնց ստիպած էին ըսել, թէ ովքեր կը գտնուին սարի վրայ։ Թուրքերն այս մարդկանց մէջ գտնուող մեր գիւղէն երեսունհինգ երիտասարդի ընտրեցին, զոյգ-զոյգ կապեցին եւ տարին Ուրֆայ»:

Ի՞նչ տեղի ունեցաւ Գերմուշի մէջ դիմադրութենէն ետք

Դիմադրութենէն եւ 1915 թվականի ջարդերէն ետք Գերմուշն ամբողջութեամբ դատարկուած է։ Հիւսիսէն Հարրանի հարթավայրին նայող կանաչ տեսարանով, բազմաթիւ եւ բազմազան պտղատու ծառերով ու այգիներով, հիանալի ճարտարապետութեամբ կառուցուած քարէ տուներով հարուստ Գերմուշը կարճ ժամանակ ետք՝ հանրապետութիւն կազմաւորուելէ ետք կը նուիրաբերուի նոր տերերուն: Կ՛ըսեն, որ այն նուիրուած է Ուջեյմի Սադուն փաշային՝ հաշուի առնելով անկախութեան պատերազմի ժամանակ անոր ցուցաբերած  մասնակցութիւնը։ Ուջեյմի Սադուն փաշան եկած է  բեդվիններու ընտանիքէն, որը  Մեքքայէն գաղթած էր Իրաք։ Ներկայիս գիւղին մէջ կ՛ապրին անոր հետնորդները եւ որոշ արաբ բնակիչներ։

Այսօր, բացի  կիսավեր մնացած հայկական եկեղեցիներէն ու հայերուն պատկանող քարէ տուներու աւերակներէն, այն ժամանակ տնկուած ձիթենիի այգիներն  մնացած են: