Հայաստանի վաղպրոնզէ դարեան մշակոյթի հնագոյն համալիրները կենտրոնացած են Կուրի եւ Արաքսի աւազաններուն մէջ։ Մ. թ. ա. IV հազարամեակի վերջին Կուր-Արաքսիան մշակոյթը տարածուած է Հայկական լեռնաշխարհի հարաւարեւմտեան շրջաններուն, Իրանի եւ Հիւսիսային Կովկասի մէջ։ Հայկական լեռնաշխարհին սկզբնաւորուած ոչ մէկ մշակոյթ այնպէս չէ ծաւալուած, ինչպէս Կուր-Արաքսիանը։ Աննախադէպ տարածուելու պատճառը էթնիկ տեղաշարժերն էին։ Մ.թ.ա. XIX դ-ի կէսին լեռնաշխարհի արեւելքին եւ հիւսիսարեւելքին (Սիւնիք, Արցախ, Սեւանի աւազան, Աղստեւի հովիտ) տարածուած է Սեւան-Արցախեան մշակոյթը, որն առաւելապէս ներկայացուած է բնակատեղիներով։

Հայաստանի մէջ Երկաթի դարն սկսած է մ. թ. ա. II հազարամեակին։ Երկաթի պաշարներով հարուստ լեռնաշխարհը (Սիւնիք, Մուշ, Խնուս եւ այլն) դարձած է Առաջաւոր Ասիայի մէջ հումքի գլխաւոր մատակարար եւ գերիշխող դիրք գրաւել։ Երկաթեդարեան յայտնի յուշարձաններէն են Մեծամորը, Շամիրամը, Դուինը, Կարմիր բլուրը։