Արցախի մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութեան վերաբերեալ միջազգային կոնֆերանսը կայացած է Վիեննայի մէջ՝ չնայած Ատրպէյճանի կողմէ այն տապալելու փորձերուն։ Կոնֆերանսը կազմակերպած են Զալցպուրկի համալսարանը, «Կապոյտ վահան» կազմակերպութեան Աւստրիայի գրասենեակը: Վիեննայի պատմական արուեստներու թանգարանն ու Մայր Աթոռի Արցախի հոգեւոր-մշակութային ժառանգութեան հարցերով գրասենեակը։ Աւստրիայի մէջ Ատրպէյճանի դեսպանը մեկնած էր Զալցպուրկի համալսարանի ռեկտորի մոտ՝ փորձելով խոչընդոտել համալսարանի դասախօս, հայագետ, լեզուաբան Եասմին Տում-Թրակուտի (Jasmine Dum-Tragut) կողմէ Արցախի մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութեան մասին կոնֆերանսի կազմակերպումը։

Կոնֆերանսէն առաջ՝ Մայիսի 11-14-ը, Զալցպուրկի մէջ բացուած էր «Մշակոյթը հակամարտութեան մէջ, Արցախի հայկական մշակութային ժառանգութիւնը» խորագիրով ցուցահանդէսը, այդ ընթացքին տեղի կ՛ունենար «Արցախի հոգեւոր-մշակութային ժառանգութիւն» (անգլերէն) գիրքի շնորհանդէսը։ Գիրքը հրատարակուած է Մայր Աթոռի Արցախի հոգեւոր-մշակութային ժառանգութեան հարցերով գրասենեակի նախաձեռնութեամբ։ Եասմին Տում-Թրակուտն այս գրասենեակի Աւստրիայի կոմիտէի ղեկավարն է։ Հայագետն ըսած է, որ կոնֆերանսէն առաջ տեղի ատրպէյճանական համայնքն ու դեսպանատունը նամակներ ուղարկած են միջոցառման մասնակիցներուն, Վիեննայի թանգարանին, Աւստրիայի պետական կառոյցներուն, նոյնիսկ՝ բանակին։ Բայց հաւելած է, որ ինքը սովոր է նման «հիմար նամակներ» ստանալ թուրքերէն ու ատրպէյճանցիներէն, եւ այդ իրեն չի անհանգստացներ։ Փոխարեն մտահոգիչ է ատրպէյճանցի դեսպանի՝ Զալցպուրկի համալսարանի ռեկտորի հետ հանդիպումը։ Սակայն յաջորդ օրը համալսարանի կայքի առաջին էջին լուսաբանուած է միջոցառումը։ Տում-Թրակուտն ըսած է, որ համալսարանն աջակցած է իրեն՝ պաշտպանելով ազատ խօսքն ու մշակոյթը։

Մայիսի 13-14-ը Վիեննայի պատմական արուեստներու թանգարանին մէջ տեղի ունեցած է «Մշակոյթը հակամարտութեան մէջ․ Հարաւային Կովկասն այսօր» խորագիրով միջազգային կոնֆերանսն ու անոր յաջորդող աշխատարանը (workshop): իսկական թեման Արցախի մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութիւնն ու պահպանումն էր։Տիկին Տում-Թրակուտն ըսած է, որ հաւանական մասնակիցներէն ոմանք հրաժարուեցան մասնակցելու, քանի որ, չէին ցանկանար ներքաշուիլ հակամարտութեան մէջ, չնայած անոնց կ՛ըսէին, որ խնդիրը մշակութային է, այլ ոչ քաղաքական։ Հայագետը նկատած է, որ եթէ Աւստրիայի մէջ մարդիկ թեկուզ որոշակի գիտելիքներ ունին Հայաստանի մասին, ապա Արցախի մասին չեն լսած։ Վերջին եղածի մասին տեղի հանրութիւնը որոշ բաներ լսեց 2020-ի պատերազմի ժամանակ, բայց  ետքը կրկին մոռցան, քանի որ լրատուամիջոցներն այլեւս չէին խօսիր Արցախի մասին։ Ինքը՝ Տում-Թրակուտը, պատերազմի օրերուն եւ անկէ ետք փորձած էր Աւստրիայի մէջ հնարաւորինս շատ գիտելիքներ տարածել տեղի ունեցածի վերաբերեալ, նաեւ օգնութիւն կը հաւաքեր հայ զինուորներուն համար։ Հաւելած է, թէ որպէս հայագետ, լեզուաբան դասախոսութիւններ կը կարդայ Արցախի, անոր մշակութային ժառանգութեան մասին՝ ձգտելով իրազեկ պահել աւստրիական հանրութեան։ 

Կոնֆերանսի մասնակիցներէն վավերագրող ռեժիսոր Սեդա Գրիգորեանը «Հետքի» հետ զրոյցի ժամանակ նշած է, որ այն միջազգային ուժերով կազմակերպուած էր, իսկ հայկական կողմը բովանդակային աջակցութիւն ցուցաբերած է։ Հայ բանախօսները հիմնականը խօսած են Արցախի մշակոյթի ժառանգութեան ճակատագիրի մասին, իսկ արտասահմանցի փորձագետներն անդրադարձած են միջազգային իրաւունքով մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութեանը հասնելու ուղիներուն։ Հրատապ հարցերը, ըստ Գրիգորեանի, նորութիւն չէին հայ լսարանի համար, մինչդեռ նորութիւն էին միջազգային լսարանի համար։ Հիմնականը խօսուած է պատերազմի ընթացքին Արցախի մէջ մշակութային ժառանգութեան հասցուած վնասի, ինչպէս նաեւ պատերազմէն ետք իրականացուած վայրագութիւններու հետեւանքի վնասի մասին։

Հայ բանախօսները բարձրաձայնած են Արցախի մէջ պատերազմէն ետք եկեղեցիներու, գերեզմանատուներու, տարբեր յուշարձաններ քանդուելու դէպքերը։ Բանախօսներէն մի քանին ներկայ իրավիճակը զուգորդած են Նախիջեւանի մէջ հայ մշակութային ժառանգութեան ճակատագիրի հետ։ «Երբ կը խօսինք Նախիջեւանի եւ Արցախի մասին, շատ տեսանելի կը դառնայ նոյն Ալիեւներու վարած քաղաքականութիւնը վերջին 20 տարիներու ընթացքին։ Ակնյայտ է, որ անոնք նոյնը կը ցանկանան պրոյեկտել Արցախի պարագային։ Արցախի արդեն իսկ զինագրաւուած տարածքներուն մէջ նմանութեամբ կրկնուած է (չենք կարող ըսել նոյնութեամբ, քանի Նախիջեւանի պարագային 27 հազար յուշարձան ամբողջութեամբ ոչնչացուած է, ամբողջ վանական համալիրներ եւ եկեղեցիներ վերացած են երկրի երեսէն, գիտենք նաեւ Ջուղայի խաչքարերու պատմութիւնը, որոնք ոչնչացուած են)։ Արցախի պարագային կան ոչնչացուելու դէպքեր, այս պահին աւելի հաճախ կը հանդիպինք աղվանականացման դէպքերու, երբ տաճարներու պատերէն կը սրբեն հայկական արձանագրութիւնները։ Այս մասին նոյնպէս լուրջ փորձագիտական ելոյթներ եղած է»,- ըսած է Սեդա Գրիգորեանը։

Վերջինիս բանախօսութեան նիւթը իր ֆիլմէն էր, որու վրայ դեռ կ՛աշխատի։ Զուգահեռներ կատարած է Արցախի եւ Նախիջեւանի ճակատագիրներու միջեւ։ Ռեժիսորն ըսած է՝ ֆիլմին մէջ ներկայացուած են նաեւ մշակութային ժառանգութեան արցախցի մասնագետներ, որոնք օր ու գիշեր աշխատած են՝ այն պահպանելու համար։ Անոնք, արդեն ապրելով Արցախի մէջ, երաշխաւոր են այդ ժառանգութիւնն պահպանելու համար։ «Հետքի» զրուցակիցն անդրադառցած է Նախիջեւանի օրինակին։  կ՛ըսէ՝ այն պահէն, երբ նախիջեւանահայութիւնը հարկադրուած լքեց իր հայրենիքը, ամբողջ շրջանի հայ մշակութային ժառանգութիւնը վերացաւ։ Յստակ կարելի է ըսել, որ Նախիջեւանի մէջ 27 հազար յուշարձան վերացուած է։ «Մարդու ներկայութիւնը հողին վրայ, իր մշակութային ժառանգութեան տարածքին էական նշանակութիւն ունի։ Շատ կարեւոր է խօսիլ, յիշել, որ 100 հազար հայ այնտեղ կ՛ապրի այս պահի դրութեամբ, եւ անոնց այնտեղ գտնուիլն արդեն երաշխիք է, որ մշակութային ժառանգութիւնը պահպանուած ըլլայ։ Իսկ որպէսզի հասնինք անոր, պէտք է հասնինք հայերու՝ իրենց հայրենիքին մէջ ապրելու անվտանգութեան եւ իրաւունքներու հնարաւոր իրագործմանը»,- նշած է վավերագրող ռեժիսորը։

Որ «Կապոյտ վահանը» վահան դառնայ Հայաստանի համար

Սեդա Գրիգորեանը շեշտած է Վիեննայի կոնֆերանին «Կապույտ վահան» («Blue Shield») կազմակերպութեան աւստրիական կոմիտէի մասնակցութիւնը։  Այս հակամարտութիւններու եւ բնական աղետներու պայմաններով վտանգուած մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութեան առաջատար միջազգային կազմակերպութիւն է, որը կը գործէ տասնեակ երկիրներուն մէջ։ Ներկայիս աշխատանքներ կը կատարուի «Կապոյտ վահանի» հայաստանեան գրասենեակ բանալու ուղղութեամբ։ Գրիգորեանը յուսով է, որ առաջիկայ ամիսները տեղի կ՛ունենայ։ Իսկ կոնֆերանսին այդ կազմակերպութեան մասնակցութիւնն ու աջակցութիւնը խօսած է նշուած գաղափարին աջակցելու մասին։ Ռեժիսորը առանձնացուցած է կազմակերպութեան փորձը՝ ռազմական բախումներու եւ բնական աղետներու պայմաններուն մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութեան համար անհրաժեշտ հմտութիւններ փոխանցել, վերապատրաստել մշակութային ու թանգարանային ոլորտի մասնագետներուն, ինչպէս նաեւ զինուորականներուն։ «Կապոյտ վահանի» Աւստրիայի կոմիտէի նախագահ Կառլ Հաբսպուրգկ-Լոթրինկենը (Karl Habsburg-Lothringen) յստակ շեշտադրումներով խօսած է արցախեան հակամարտութեան մասին։ Գրիգորեանն ըսած է, որ ան շատ լաւ կը տիրապետէ խնդիրին։ «Նման ելոյթներն ու կարծիքները պէտք է մեծապէս լուսաբանուին, որովհետեւ, մենք կարիք ունինք, միջազգային փորձագետները մեր կողքին ըլլալու։ Բայց երբ մեր կողքին են, մենք այդ հնարաւորինս տեսանելի պիտի դարձնենք, որովհետեւ մեր ճշմարտութիւնն իրականութեան աշխարհի ճշմարտութիւնն է, մենք պէտք է կարողանանք այն աշխարհի բերանով հնչեցնել»,- ըսած է հայ ռեժիսորը։

Կոնֆերանսի բանախօսներէն եղած է աւստրիական բանակի իրաւական խորհրդատու, ռազմական գործի մասնագետ, գնդապետ Միխայել Պեսենդորֆերը (Michael Pesendorfer), որն անդրադարձած է ռազմական հակամատութիւններու ժամանակ մշակութային ժառանգութեան խնդիրներուն։ Հանդիսատեսի կարգավիճակով կոնֆերանսին մասնակցած են Սլովակիայի նախկին բարձրաստիճան պաշտօնեաներ, ովքեր անձամբ ձեռնարկսծ էին 2004 թ․ Հայերու ցեղասպանութիւնը Սլովակիայի մէջ պաշտօնապէս ճանաչելու գործընթացը։ Անոնք կոնֆերանսին մասնակցած են իրենց նախաձեռնութեամբ։

Նման միջոցառումները պաշտօնական Երեւանը պիտի հանրայնացնէ

Սեդա Գրիգորեանը նշած է, թէ մեծ ցանկութիւն եւ յոյս ունի, որ նման միջոցառումները Հայաստանը պետական մակարդակով խոշորացոյցի տակ կառնէ՝ նպաստելով անոնց հանրայնացման։ «Հետքի» զրուցակիցը շեշտած է՝ այս գիտական, մասնագիտական լուրջ միջոցառում էր, որտեղ հնչեցին հայ եւ օտարերկրացի մասնագետներու ելոյթներ։«Այս պէտք է մեր զէնքը ըլլայ, յատկապէս երբ կ՛ուզենք հասնիլ խաղաղութեան եւ պայքարիլ խաղաղութեան զէնքերով։ Պէտք է ամուր կառչենք մեր բոլոր այն բարեկամներէն եւ այն համարձակ մարդկանցմէ, ովքեր չեն նայած ատրպէյճանական կողմի բողոքներուն, իսկ այս կոնֆերանսի համար ատրպէյճանական կողմը որոշակի զանգեր կատարած էլ, փորձելով խոչընդոտել, բայց միջազգային ընկերները չեն վախցած, չեն երկմտած եւ մասնակցած են»,- ըսած է Գրիգորեանն ու կարեւորած կոնֆերանսին Հայ առաքելական եկեղեցւոյ, Աւստրիայի  ու Սլովակիայի մէջ ՀՀ դեսպան Արմեն Պապիկեանի մասնակցութիւնը։

Կոնֆերանսի մասնակից ռեժիսորը շեշտած է, որ պաշտօնական Երեւանը պէտք է նախաձեռնողականութիւն դրսեւորէ եւ նման միջոցառումներու հանրայնացման քաղաքականութիւն վարէ․ «Այս պէտք է ըլլայ մեր դիւանագիտութեան, քաղաքականութեան ողնաշարի շատ կարեւոոր մասերէն մէկն այս պահին»։